Polonia mon amour

Riprendo in mano gli appunti che avevo scritto il 28 novembre scorso sulla dichiarazione della Duma russa su Katyn, stimolato dalla visita appena avvenuta del Presidente russo Medvedev a Varsavia, visita positiva, visita che precede il vertice UE-Russia a Bruxelles.
La mia sensazione è che la Russia ha da tempo (dalla primavera-agosto 2009) preso atto del fatto che la Polonia è membro a pieno titolo dell’UE e che il nuovo rapporto della Russia con l’UE passa anche (sebbene non esclusivamente) per il dialogo della Russia con la Polonia. Bypassare Varsavia nei rapporti con l’UE non ha dato i suoi frutti, anzi ogni volta la Polonia è diventata un ostacolo per il miglioramente dei rapporti est-ovest nel continente. La Russia ha invece bisogno dell’Europa per modernizzare la sua economia.
„Dziś prosto z Warszawy Dmitrij Miedwiediew leci do Brukseli na szczyt Rosja-UE”…  I może tam powiedzieć: “Udaje nam się porozumiewać z Polską”. „Podstawowy polski atut, dla którego Kreml zdecydował się na reset – czyli silna pozycja Polski w UE – nie znika. Wręcz przeciwnie – w związku ze zbliżającą się naszą prezydencją w Unii ten argument stanie się jeszcze silniejszy.”… „Kiedy rosyjska Duma potępiła zbrodnię katyńską, Rosja jednocześnie dała znać całej Unii Europejskiej, że normalizuje stosunki z Polską. Przypadek? Jeśli tak, to taki jak ten sprzed półtora tygodnia. Wtedy w czasie wizyty Władimira Putina w Berlinie rosyjska Duma przyjęła decyzję potępiającą zbrodnie katyńską i jej zleceniodawców. W ten sposób Rosjanie mówią Europejczykom: “Zobaczcie, dogadujemy się z Polakami, możemy więc bez przeszkód robić wielkie interesy”. Moskwa już wie, że bez normalnych relacji z Polską ściślejsza współpraca z Unią Europejską nie będzie możliwa”…
Guarda caso, il 7 dicembre a Bruxelles l’UE metterà da parte alcune delle sue obiezioni all’entrata della Russia nell’Organizzazione mondiale del commercio. Secondo l’UE la mossa potrebbe rappresentare un altro simbolo del “processo psicologico di riconciliazione successivo alla guerra fredda”.  
Per modernizzarsi, la Russia ha bisogno dell’Europa. Specie della Germania. Lo sosteneva novant’anni fa Keynes, nelle sue celeberrime “Conseguenze economiche della pace”. Non è meno vero oggi. VEDI. Il fatto nuovo è che agli occhi di molti russi è la Polonia postsocialista, con i suoi successi economici, ad essere attraente per la Russia.
La Polonia  a sua volta questo dialogo con la Russia oggi lo cerca. Critiche ai leader polacchi (“che si prostrano a tappettino davanti ai russi”, che “svendono la Polonia a Mosca”, “che tacciono la verità su Smolensk“, che non “hanno ottenuto nulla dalla visita del presidente russo, la cui visita non ha dato nulla”) non sono mancate. Vedi Kaczynski su Katyn e Smolensk:
Katyń – Nie uzyskaliśmy żadnego wyjaśnienia, odnoszącego się do oficjalnej postawy rządu rosyjskiego, która została przekazana do Strasburga. Mieliśmy znów odwołanie się do jakichś rzekomych polskich zbrodni. A dostarczenie Polsce znanych już akt katyńskich to coś, co trudno potraktować nawet jako gest. Rosjanie potrafią rozgrywać swoją zbrodnię jako atut polityczny wobec Polski. A rząd Donalda Tuska i prezydent Bronisław Komorowski, prowadzą politykę źle, w sposób nieumiejętny, dziecinny – podsumował Jarosław Kaczyński, prezes PiS.
Katastrofa pod Smoleńskiem – Nie uzyskano również żadnych zapewnień co do tego, kiedy Polsce zostanie przekazany wrak Tu-154M, który rozbił się pod Smoleńskiem i czarne skrzynki z tego samolotu. Jest jakieś niejasne memorandum, są zapowiedzi, że to wszystko będzie trwało długo – powiedział Jarosław Kaczyński, prezes PiS.
Ma queste critiche risultano se non del tutto marginali, comunque minoritarie. Anche i polacchi di fatto stanno cambiando atteggiamento e approccio nei confronti della Russia, se è vero che:
“że Warszawa chce naprawdę poprawy stosunków z Rosją. Jak pokazują sondaże, chce tego większość Polaków i znaczna część elit. Dlaczego? Bo Polska się zmienia, coraz bardziej europeizuje i upodabnia do tzw. starych państw UE. Politycy, którzy tego nie rozumieją, przegrywają u nas wybory. Większość Polaków wybiera współpracę zamiast szukania wrogów. Woli przyjaźnić się z sąsiadami, niż drzeć z nimi koty. Woli zabliźniać rany w duchu pamięci i prawdy, niż je rozdrapywać”.
Anche gli americani si sarebbero accordi del cambio di rotta polacco:
Ma non bisogna esagerare l’importanza di questo nuovo ruolo polacco:
Dodają jednak zastrzeżenie: “Jednak rosnąca pewność siebie i historyczna nieufność wobec Rosji może sprawić, że Polska czasami wysunie się zbyt daleko przed szereg”.
D’altro canto:
…”Distancing itself from Stalin’s misdeeds is just one aspect of Russia’s intention, and it is a project piloted by Medvedev. This is why recently Russia has made overtures not only to Poland but also the EU as a whole and Nato, something which was regarded as impossible only a short time ago. With this new foreign policy doctrine, which can be described as a ‘doctrine of smiling without showing one’s teeth’ – to quote Medvedev himself – Russia aims to attract the foreign investment without which the country can’t be modernised.”… Medvedev’s visit to Warsaw comes amid a wider “reset” of relations between Russia and the West. Last month, he and NATO leaders, including from Poland, agreed to cooperate on missile defence, an issue long viewed by Moscow with deep distrust”.
Di certo l’Occidente (la Germania in testa, ma nache Francia e Italia) ha fretta di gridare alla “svolta” russo-polacca e alla “caduta dell’ultimo muro” per stabilizzare l’Est europeo e incentivare gli affari con la Russia. L’Europa occidentale indubbiamente preme in quella direzione.
———
Ciò detto, alcuni punti di dettaglio.
Prendo spunto dall’intera pagina de La Repubblica dedicata alla tragedia di “Katyn. Così Mosca e Varsavia provano a dimenticare” di Andrea Tarquini. La tesi: il mea culpa di Medvedev abbatte l’ultimo muro.
Tutto bene, dunque? Riscatto definitivo, riscatto avvenuto? Si e no.
Tarquini fa subito il parallelo tra il presidente russo che rende omaggio al sacrario del milite ignoto polacco (esibendosi in un mea culpa: “Lo abbiamo riconosciuto, è innegabile: il massacro di Katyn fu opera della cricca di Stalin….”) e Willy Brandt che nel 1970 si inginocchia davanti alle vittime del Ghetto. Ma la similitudine è calzante? No, anche a leggere la stampa polacca (in particolare Gazeta Wyborcza, Rzeczpospolita, Polska. The Times, Nasz Dziennik).
Il disgelo russo-polacco è altra cosa dal dialogo polacco-tedesco o dalla riconciliazione franco-tedesca:
“Czy wzorem dla polsko-rosyjskiego pojednania będzie pojednanie Francji i Niemiec? – Sikorski: Na razie Rosja nie chce budować wspólnego z nami organizmu politycznego, a taki był cel powojennej współpracy Berlina i Paryża. Byłoby dobrze, gdyby Rosja chciała przystąpić do szeroko pojętego Zachodu, wtedy Polska mogłaby w tym dziele mieć kluczową rolę Ale, niestety, jesteśmy na pierwszym kilometrze tej drogi. Dopiero mamy nieśmiałe deklaracje intencji”.
D’altra parte vi sono gesti e gesti (VEDI):
“Podczas wizyty prezydenta Federacji Rosyjskiej Dmitrija Miedwiediewa Polacy nie doczekali się… gestu na miarę pamiętnego uklęknięcia kanclerza Niemiec Willy’ego Brandta przed pomnikiem ofiar warszawskiego getta w grudniu 1970 roku. Miedwiediew nie był w żadnym miejscu upamiętniającym zbrodnię katyńską ani przy grobach ofiar katastrofy smoleńskiej na Powązkach. Patronował za to podpisaniu wielu wiążących Polskę na długie lata umów…” .
Eppure la novità c’è, eccome. Per quanto riguarda il complesso della politica estera russa:
“Russia’s President Dmitry Medvedev took resolute steps on Monday in Warsaw to improve relations with Poland, including resolving to clear up the circumstances of the Katyn Massacre. According to the press Medvedev’s soft line is part of a new foreign policy… “Russian President Dmitry Medvedev’s official visit to Poland today and improving relations between the two countries – including the Russian parliament’s declaration in November that Joseph Stalin bears responsibility for the Katyn Massacre – are part of Russian’s new foreign policy doctrine”…
E per quanto riguarda i rapporti bilaterali russo-polacchi:
“Dzisiaj jest wielki dzień w stosunkach polsko-rosyjskich i związane jest to nie tylko z tym, że pierwszy raz od dawna w Polsce z wizytą oficjalną jest prezydent Federacji Rosyjskiej”… “ale jest to wielki dzień również dlatego, że zmienia się duch naszych stosunków, nad którymi przez bardzo długi czas wisiało widmo przeszłości – mówił Miedwiediew”. „Ważne jest to, że znów zaczynamy słuchać się nawzajem, to że jesteśmy gotowi do tego, żeby omawiać najtrudniejsze, najbardziej mroczne i najcięższe strony z naszej wspólnej historii – podkreślił rosyjski prezydent. Jak dodał, “problem często polega nie na tym, że nie pamięta się prawdy, a na tym, żeby móc powiedzieć tę prawdę i być gotowym do jej przyjęcia”. Jego zdaniem, jedynie “nie zamykając oczu na przeszłość i nie wypierając się swojej historii, ale nazywając bardzo dokładnie to, co miało miejsce – z jakiej przyczyny i do czego to doprowadziło”, Polska i Rosja może zbudować “stosunki partnerskie, które będą korzystne dla obu stron”.
Tuttavia a Varsavia, giustamente non parlano di “svolta”, ma di gesti e comportamenti e dichiarazioni che vanno nella giusta direzione (“con prudenza avanti”) (verso la “normalizzazione”) (“ma è solo il primo km di una lunga maratona”: Ale, niestety, jesteśmy na pierwszym kilometrze tej drogi….) e che vanno inquadrati in un contesto più ampio e di lunga durata. 
“The vote by the Duma came seven months after Russian Prime Minister Vladimir Putin, previously wary of criticising Stalin, denounced the Soviet dictator’s regime during a visit to Katyn on 7 April with his Polish counterpart, Donald Tusk”.
Svolta, dunque? No: 
“Błagam, nie używajmy tego słowa. Ono w dyplomacji prawie nigdy nic nie znaczy” – mówił Sikorski. “Radosław Sikorski trafnie zwracał uwagę, że w polityce zagranicznej sukces buduje się latami i że „Przecież różnice interesów między Polską a Rosją nie znikną i nie rzucimy się sobie w ramiona w jakiejś słowiańskiej nirwanie”…. “Przed wizytą Miedwiediewa w Warszawie należy się więc raczej pozbyć złudzeń, że będzie to przełom, i nastawić się raczej na to, że sprawa ta będzie powolutku i stopniowo rozwiązywana w duchu współpracy i porozumienia”…
Non tutto è risolto, il passato non passa:
“- Nie oznacza to, że przeszłość zniknęła, że nie zostało żadnych kwestii z tym związanych”.
Katyn non è chiusa, no, la possono chiudere solo i famigliari delle vittime:
„Myślę, że sprawę Katynia, w sensie prawnym, zamykałaby ugoda z Rodzinami Katyńskimi”… “Czy środowisko Rodzin Katyńskich, które domagało się prawnej rehabilitacji swych bliskich zamordowanych przez NKWD, uzna to za wystarczający gest? Najbardziej uczciwa odpowiedź brzmi: różni jego członkowie odbiorą to różnie. Rozmawiałem w ostatnich dniach z takimi, którzy są w pełni usatysfakcjonowani słowami użytymi przez Dumę, oraz z takimi, którzy wciąż czują niedosyt. Pytanie, czy Rodzinom Katyńskim uda się wypracować wspólne stanowisko, by rząd wiedział, jakie są ich oczekiwania. Wcześniej Rodziny domagały się rehabilitacji oficerów i ujawnienia wszystkich dokumentów katyńskich, w tym całości akt rosyjskiego śledztwa w tej sprawie. Zrezygnowały z roszczeń finansowych wobec Rosji, czego wciąż nie mogą przyjąć do wiadomości rosyjscy komuniści straszący w zeszły piątek w Dumie, że Rosja zbankrutuje, wypłacając Polakom odszkodowania za Katyń. W ten ton wpisał się prezes PiS-u Jarosław Kaczyński, gdy powiedział, że “Rosja powinna zapłacić za Katyń”. Kaczyński najwyraźniej nie wie, że Rodziny Katyńskie już dawno publicznie zrezygnowały z takiego postulatu, co zresztą przyczyniło się w ogromnym stopniu do tego, że władze Rosji poważnie zajęły się zamknięciem sprawy Katynia”…  “Families of people killed by Soviet secret police in the Katyn massacre in 1940 reiterated (30 nov) that they do not plan to seek compensations from Russian authorities, RIA-Novosti reported Monday. The decision was made in 2008 and has not changed because “there’s no price for the death of a husband, a father or a brother,” the Federation of Katyn Families said in a statement”.
Passi avanti? Si. Quanta differenza tra 3 anni fa e oggi. Tre anni fa c’era una incomunicabilità quasi totale su tutti i fronti, oggi: accordi, relazioni economiche, scambi commerciali, cresce l’export polacco verso la Russia, le aziende polacche entrano sul mercato russo, e i russi cercano di investire in Polonia:
“Chodzi o miliardy euro. Powinniśmy się z tego cieszyć szczególnie wobec problemów, które targają strefą euro”…. Russia wants to take part in the privatisation of Polish companies, its president said yesterday (6 December) during his visit in Warsaw”… “There are big energy projects in Poland with regard to privatisation that would be of interest to Russian entities,” Medvedev told”
Cresce inoltre la reciproca sensibilità e l’ascolto reciproco:
„Mamy też w stosunkach polsko-rosyjskich obustronną większą wrażliwość na ból drugiej strony. Dzisiaj potrafimy przyznać, że w latach 20. w polskiej niewoli z chorób zmarło tysiące żołnierzy Armii Czerwonej. To także spory postęp”. – Zaczynamy się słuchać, jesteśmy gotowi mówić o najbardziej trudnych sprawach w naszej historii
Passi avanti, si, nell’ultimo anno, vedi il caso di Wajda: 
“Jeszcze rok temu “Katyń” Andrzeja Wajdy praktycznie nie mógł być pokazywany w Rosji, a teraz Dmitrij Miedwiediew honoruje polskiego reżysera wysokim odznaczeniem – która Rosja bardziej spodoba się światu? … – Miejmy oczy otwarte na przeszłość, ale bądźmy otwarci na przyszłość – tak prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew mówił nagradzając Orderem Przyjaźni Andrzeja Wajdę, autora filmu “Katyń”.. Wzruszony Wajda dziękował, ale zarazem prosił o doprowadzenia do końca sprawy Katynia. – Jest pan pierwszym prezydentem Rosji, który obiecał całkowite odtajnienie dokumentów katyńskich – mówił reżyser.
Vedi il fatto che i russi stanno dando ai polacchi sempre nuovi documenti relativi a Katyn:
„Rosyjski prezydent podkreślił, Rosja w sprawie “tragedii katyńskiej” podjęła w ostatnim czasie szereg bezprecedensowych kroków, łącznie z “przekazaniem odpowiednich materiałów archiwalnych sprawy katyńskiej”. „Dmitrij Miedwiediew bardzo zdecydowanie zapowiedział, że Rosja będzie nadal ujawniała dokumenty zbrodni katyńskiej. … Drugim krokiem było przekazanie nam w tych dniach kolejnych 50 tomów dokumentów dotyczących Katynia…. Dwa dni temu polska strona otrzymała 50 kolejnych tomów akt sprawy katyńskiej. Do ujawnienia pozostało 47”…
Vedi la dichiarazione recente della Duma russa:
„Przypomniał też rezolucję, którą 26 listopada przyjęła rosyjska Duma Państwowa”.”Taka linia będzie kontynuowana, wybraliśmy ją absolutnie świadomie. Dokonałem swojego wyboru i my z tej drogi nie zejdziemy”. Radosław Sikorski: Rosyjska Duma, która przyjęła tydzień temu rezolucję potępiającą tę zbrodnię, wykonała krok we właściwym kierunku.
Ma il dibattito alla Duma è stato rivelatore delle difficoltà russe:
“… nie jest to takie łatwe i oczywiste z rosyjskiego punktu widzenia. Debata o Katyniu siłą rzeczy prowokuje tam trudną rozmowę o stalinizmie. A jak pokazała dyskusja w Dumie, rosyjscy komuniści mający kilkanaście procent poparcia nie zamierzają iść w tej sprawie na żadne ustępstwa i bronią Stalina do ostatniego tchu. Oporne wobec odtajniania dokumentów z przeszłości są służby specjalne i tzw. resorty siłowe, do których należy także prokuratura wojskowa prowadząca śledztwo w sprawie Katynia. Spora część ich pracowników to wciąż cisi sympatycy dawnych porządków, a nawet jeśli nie, to nie widzą potrzeby ujawniania niewygodnej prawdy o przeszłości ich kraju i resortów… najbardziej odtajnieniu dokumentów śledztwa katyńskiego przeciwni są szefowie archiwów z Łubianki. – To urzędnicy średniego szczebla, pułkownicy. Uważają, że w żadnej sprawie Rosja nie powinna ustępować ani o krok”.
La verità tuttavia serve ai polacchi quanto ai russi:
“Gesty rosyjskiego przywódcy pod adresem Polaków są równie ważne dla samych Rosjan”. „Powinniśmy znać prawdę – ona jest potrzebna – i Polakom, i nie w mniejszym stopniu obywatelom naszego kraju, Rosjanom, ponieważ nasza historia jest związana wydarzeniami tragicznymi, przez które cierpieli ludzie, olbrzymia liczba ludzi” – mówił Miedwiediew. Bo podczas represji (stalinowskich) zginęła też olbrzymia liczba obywateli rosyjskich. “Będziemy kontynuowali naszą współpracę w tej sprawie. Myślę, że w rezultacie końcowym to będzie sprzyjało zamknięciu najbardziej skomplikowanych spraw w naszych stosunkach” – zaznaczył rosyjski prezydent. Jak dodał, te “komplikacje” nie dotyczą tylko tematu Katynia, ale również wcześniejszego okresu. “Mam na myśli wojnę domową w naszym kraju, gdy dziesiątki tysięcy czerwonoarmistów, którzy znaleźli się w Polsce, zniknęli albo zginęli i w tych sprawach też trzeba prowadzić dialog” – podkreślał Miedwiediew. Sikorski: „Już możemy być jednak dumni, bo podnosząc w odpowiedzialny sposób sprawę zbrodni na polskich oficerach, pomagamy Rosji w destalinizacji jej pamięci historycznej. A to nie dotyczy już tylko stosunków polsko-rosyjskich, lecz całego świata”.
Ancora una volta va sottolineato il ruolo e il lavoro dietro le quinte del Gruppo „Affari Difficili” (Vedi), anche se riguarda solo una ristretta élite:
„Tuż przed powitaniem Miedwiediewa w Warszawie współprzewodniczący Polsko-Rosyjskiej Grupy ds. Trudnych prof. Anatolij Torkunow i prof. Adam Daniel Rotfeld przedstawili książkę “Białe plamy – czarne plamy” o stosunkach polsko-rosyjskich w XX w. Trwają starania, by w Polsce została ona rozesłana do wszystkich bibliotek szkolnych. Szuka na to środków Ministerstwo Edukacji.  - Nie usunęliśmy wszystkich przeszkód historycznych, ale pokazalismy drogę, jak to zrobić – mówi o publikacji prof. Torkunow. – Najważniejsze, żeby polsko-rosyjską historią zajęli się teraz historycy, a nie politycy. Największe nieszczęścia rodzą się tam, gdzie polityką historyczną zajmują się politycy, a nie uczeni.
Anche ambienti russi (Memorial) spingono le autorità russe a chiudere i conti con la storia russo-polacca:
“By przekonać prezydenta do odtajnienia wszystkich akt, Memoriał opublikował w listopadzie w “Nowej Gaziecie” obszerny tekst o tym, co Rosja powinna zrobić w sprawie Katynia. Był to kolejny apel do prezydenta Miedwiediewa, by wreszcie zakończył tę sprawę. I najwyraźniej został on usłyszany, czego wyrazem uchwała Dumy”… Część działaczy Memoriału twierdzi jednak, że opracowanie imiennej listy nie jest konieczne do rehabilitacji polskich oficerów. – Rehabilitacja jest decyzją polityczną – mówi Nikita Pietrow. – Nie ma znaczenia, że co do kilku nazwisk są wątpliwości. To promil wszystkich ofiar Katynia. Po ogłoszeniu politycznej decyzji o rehabilitacji, prokuratury Polski i Rosji mogłyby dostać polecenie, by opracować wspólną listę ofiar i wyjaśnić wątpliwości. Ale najważniejsze jest, by nastąpił ten najważniejszy krok – wyraźna deklaracja o rehabilitacji.
Poco si ragiona sul fatto che sull’atteggiamento russo hanno sicuramente influito la positiva realtà economica della Polonia e il positivo sviluppo dei rapporti polacco-ucraini.
—————–
Background

Polish-Russian relations, described by Polish President Bronislaw Komorowski as being a thousand years old, have had their ups and downs in the last 20 years, since Poland became the first Soviet satellite to overthrow communism. This is an overview of some key events:

• 1992 – Russian President Boris Yeltsin released secret clauses of the 1939 Molotov-Ribbentrop pact between Nazi Germany and the Soviet Union that showed they agreed to carve up Poland at the outbreak of World War Two. Yeltsin also gave Poland documents showing Soviet leader Josef Stalin ordered the execution of thousands of Polish prisoners of war at the Katyn forest in the western Soviet Union.
• 1993 – Yeltsin visited Poland and was feted by the hero of the Polish anti-communist struggle, President Lech Walesa. Walesa obtained Yeltsin’s declaration that Russia would not object to Polish NATO entry – which caused an outcry in Moscow. The Kremlin backtracked and launched a drive to warn the alliance against accepting its former satellites.
• 1999 – NATO admitted Poland, Hungary and the Czech Republic.
• 2004 – Poland joined the European Union. President Aleksander Kwasniewski met Russian counterpart Vladimir Putin. Ties strained over Polish reluctance to allow Russian energy companies buy Polish peers.
• Kwasniewski infuriated Putin by leading the EU mediation in Ukraine after the rigged presidential election there in December 2004. A re-run resulted in victory for pro-Western candidate, Viktor Yushchenko.
• 2005 – Conservative Law and Justice led by brothers Lech and Jaroslaw Kaczynski won power in Poland, taking a sharply anti-Russian course. Moscow imposed ban on Polish farm imports.
• Russian gas monopoly Gazprom and its German partners agreed to build an undersea gas pipeline bypassing Poland. Radoslaw Sikorski, then defence minister, now foreign minister, compared the agreement to the Molotov-Ribbentrop Pact.
• 2007 – Poland declared it was ready to host a US missile defence system, sparking furious reaction from Putin. In May, Poland blocked talks on a new EU-Russia strategic partnership over the meat ban.
• In October 2007, center-right Civic Platform party won a parliamentary election, with its leader and future prime minister Donald Tusk promising to improve ties with Russia. In November, Poland lifted a veto on Russia’s talks to join the Organisation for Economic Cooperation and Development.
• In February 2010, Poland approved a long-delayed gas deal with Russia ensuring higher deliveries until 2037, with the settlement still awaiting a final rubber stamp.
• On April 10, Polish President Kaczynski, his wife and 94 officials were killed in a plane crash on their way to a ceremony in Russia’s Katyn forest marking the anniversary of the killings. Relations between the neighbours improved.