Polonia mon amour » 1943 insurrezione ghetto varsavia

Varsavia 1943. Storia di un’icona: il bambino nel ghetto

Paolo Morawski — Thu, 27 Jan 2011 09:00:24 +0000

“Una foto che tutti conoscono: un bambino con un berretto a visiera e le calze al ginocchio, con le mani sollevate in alto. Non si sa quando sia stata scattata. Durante la grande liquidazione, nel luglio oppure nell’ agosto del 1943? Durante l’insurrezione del ghetto di Varsavia, nell’aprile del 1943? O forse in un altro momento. La seconda liquidazione – nel gennaio 1943 – non entra in gioco, poiché si capisce che la foto era stata scattata in primavera, o in estate, in autunno, ma sicuramente non d’inverno. Il bambino sta in un cortile oppure per strada, davanti a un portone. Non è possibile stabilirlo, dato che vediamo solo l’interno scuro del portone e un cantone. Dall’aspetto del cantone – pezzi d’intonaco scrostati – si può dedurre che il caseggiato da cui il bambino è stato trascinato fuori fosse vecchio e andato in malora. E dunque ci troviamo dalle parti di via Miła, Gęsia o Wołyńska. Più probabile qui che non in via Sienna o in via Grzybowska. Ma potrebbe essere anche un’altra strada. Alle spalle del bambino con le mani alzate c’è una fossa di forma allungata e in quella fossa c’è qualcosa: qualcosa di bianco. Forse della spazzatura. Dunque è uno condotto per la spazzatura. Forse non siamo per strada allora, ma in un cortile. A destra – alla nostra destra, ossia alla destra di coloro che guardano – stanno quattro tedeschi. Uno di loro è dentro l’androne, il terzo proprio accanto all’ingresso, accanto al cantone scrostato e a una grondaia di ghisa. Si vedono chiaramente due volti, nelle riproduzioni migliori persino tre. Ho osservato questa foto così a lungo e così spesso che se oggi, dopo quarantacinque anni, incontrassi uno di quei tedeschi per strada di sicuro lo riconoscerei immediatamente. Uno dei tedeschi tiene sotto l’ascella un fucile automatico: il fucile sembra essere puntato alle spalle del bambino con il berretto e le calze al ginocchio. I tedeschi hanno gli elmi, quello con il fucile porta sopra l’elmo degli occhiali da motociclista. A sinistra della foto vediamo delle donne, degli uomini, qualche bambino, forse tre. Tutti con le mani alzate. Gli uomini portano dei berretti. Proprio sul lato sinistro c’era una bambina di cinque o sei anni, più piccola del bambino con le calze al ginocchio, con un fazzoletto in testa. Anche lei ha le mani alzate, ma dato che è proprio al margine della foto si vede solo una mano sopra la testa con il fazzoletto. Ho contato che in questa foto si vedono ventitrè persone – le figure di sinistra stanno proprio uno accanto all’altra, dunque posso essermi sbagliato – diciannove ebrei e quattro tedeschi. Vorrei far notare il viso molto bello della donna a sinistra. Di sicuro è la madre della bambina con il fazzoletto. I capelli con la riga da una parte, gli zigomi alti, gli occhi grandi e la bocca grande. Si può immaginare il rossore sulle guance bianchissime. La fascia bianca sul braccio alzato. La stella di Davide non si vede. Anche questa donna, dopo quarantacinque anni, la riconoscerei per strada. Ma è chiaro che non la incontrerò mai.
Il bambino al centro della foto ha un cappotto corto, arriva appena alle ginocchia. Sotto il cappotto forse porta un maglione, ma non è certo, perché il cappotto è abbottonato. Il berretto, un po’ sghembo o meglio scostato di lato, gli sta un po’ troppo grande. Forse è il berretto di suo padre? O del fratello maggiore? I dati del bambino ci sono noti: Artur Siemiątek, figlio di Adam e di Sara Dąb, nato a Łowicz. Artur è mio coetaneo; siamo nati entrambi nel 1935. Stiamo uno accanto all’altro, lui in quella foto scattata nel ghetto di Varsavia, e io in un’altra foto, scattata sul terrapieno di Otwock. Si può anche supporre che le foto siano state scattate nello stesso mese: la mia qualche decina di giorni prima. Sembra che persino i nostri berretti siano simili. Anche il mio – un po’ più chiaro – mi sta un po’ troppo largo. Lui con le calze al ginocchio, io con le calze basse. Io, sul terrapieno di Otwock, sorrido contento. Dal suo viso – la foto è stata scattata da un sergente delle SS – non si riesce a indovinare nulla.
Ti sei stancato – dico ad Artur. – Deve essere veramente molto scomodo, star fermi, con le braccia alzate. Facciamo così. Adesso sarò io ad alzare le braccia, e tu le puoi abbassare. Forse non se ne accorgeranno. Oppure sai, facciamo in un’altra maniera. Stiamo fermi tutti e due, con le mani in alto” …. Jarosław Marek Rymkiewcz, Umschlagplatz [1].

[1] Jarosław Marek Rymkiewcz, Umschlagplatz, Biblioteka “Kultury”, Paryz 1988, pp. 223. Umschlagplatz è stato tradotto in francese (1989), tedesco (1993) e inglese (1994); nel 1992 è stato ripubblicato in Polonia.
—————
Il testo qui tradotto da Laura Mincer, che ringrazio, è tratto da Umschlagplatz di Jarosław Marek Rymkiewcz. Nato a Varsavia nel 1935 in una famiglia di intellettuali, Rymkiewicz ha trascorso a Varsavia gli anni dell’occupazione nazista. La città, che era stata per anni una delle più vivaci capitali del mondo ebraico, durante la guerra era diventata uno dei centri dello sterminio di questo popolo. Nel ghetto di Varsavia, diviso da un muro dal resto della città, erano state rinchiuse 500.000 persone, e pochissimi ne erano sopravvissuti. La “parte ariana” testimoniava quotidianamente scene di caccia agli ebrei, spesso bambini, riusciti a fuggire dal ghetto; durante l’insurrezione del 1943 le lingue di fuoco degli incendi erano visibili da grande distanza, e arrivavano fino molto lontano le grida degli assassinati e il lezzo di carne umana bruciata. Se possiamo stupirci di quanto nei primi decenni dopo la guerra queste esperienze sembrino non aver lasciato traccia nella coscienza collettiva polacca, d’altro canto è lecito il dubbio di quanto questo silenzio non possa essere attribuito anche a “una molto umana impossibilità a parlare di una tragedia così mostruosa.” Non è questa la sede per un approfondimento di questo tema; è certo che le terribili sofferenze imposte dall’occupazione nazista anche ai polacchi hanno sbiadito ai loro occhi l’evidenza della tragedia ebraica, e i decenni di regime autoritario e la conseguente, continua e studiata manipolazione dell’opinione pubblica hanno approfondito ulteriormente la gravità di un problema così difficile da affrontare. Nel 1988 questi temi erano già stati affrontati in opere letterarie di rilievo ma Rymkiewicz ne tenta una summa morale, una sorta di trattato o vademecum per i polacchi della fine del XX secolo. Al tempo di Umschlagplatz già assai noto come scrittore e uomo di teatro, Rymkiewicz debutta agli inizi degli anni Sessanta. Rappresentante e teorico del neoclassicismo polacco, si occupa anzitutto di problematiche metafisiche ed esistenziali: l’etica della morte e la questione dell’estinzione biologica e dell’estinzione culturale sono fra i suoi temi centrali ai quali, in particolare dopo il periodo di Solidarność e il seguente stato di guerra dichiarato dal generale Jaruzelski si associa una sempre più profonda riflessione sul senso e sulla “missione” della storia polacca. E’ quasi naturale che, in questo percorso, il poeta dovesse trattare anche della questione dello sterminio ebraico di cui era stato testimone da bambino e di cui era impossibile sottovalutare il peso per la coscienza polacca.
Nel descrivere quella che è forse la più celebre foto del ghetto di Varsavia (il bambino raffiguratovi sopravvisse allo sterminio ed emigrò negli Stati Uniti alla fine della guerra) Rymkiewicz arriva alla massima accettazione possibile della corresponsabilità per il destino dei concittadini ebrei, proponendo all’ebreo di condividere la sua sorte. Ma neanche quest’ultima, definitiva accettazione di responsabilità spirituale può ormai cambiare nulla. Umschlagplatz termina con una sconfitta. L’impossibilità di comprendere il passato, di ridargli voce e presenza – ossia il fallimento della missione dell’artista - equivale all’impossibilità di restituire completezza alla storia polacca, all’impossibilità di ogni redenzione. L’assenza degli ebrei resta in Polonia una piaga insanabile.
—————–
La violenza e il terrore: La terribile immagine del bambino ebreo con le mani alzate venne scattata durante il rastrellamento del ghetto di Varsavia, dove la popolazione si era ribellata agli occupanti nazisti nell’ aprile del 1943. Alle vicende di quello scatto, divenuto un’immagine simbolo, un’ icona del Novecento, ma che fu a lungo quasi ignorata e divenne nota con il caso Eichmann, è dedicato il saggio di Frédéric Rousseau «Il bambino di Varsavia. Storia di una fotografia» (Laterza, pagine 224, Euro 18), che sarà in libreria dal prossimo 7 gennaio. Ecco parti della recensione di Paolo Mieli, sul Corriere della Sera, 28 dicembre 2010:
Il bambino del ghetto. Un’ icona sequestrata — L’uso ossessivo ha stravolto il significato della foto. L’ origine dello scatto. Era in un album commissionato dal generale delle SS Stroop per documentare l’ annientamento dei resistenti ebrei a Varsavia (“Es gibt keinen judischen Wohnbezirk in Warschau mehr“). Separato dal contesto storico un documento si può ritorcere contro il suo stesso contenuto. La sfortuna iniziale. Per molto tempo nel dopoguerra lo sterminio delle vittime inermi venne posto in secondo piano rispetto all’ eroismo dei combattenti.
… La foto del bambino ebreo con le braccia alzate, da anni simbolo dell’ oppressione nazista sulla Polonia e sull’ intera Europa, non fu scattata incidentalmente. Fa parte di un rapporto del generale Jürgen Stroop, capo delle SS e della polizia del distretto di Varsavia, redatto per documentare la repressione dell’ insurrezione ebraica nel ghetto della capitale polacca che, tra il 19 aprile e il 16 maggio del 1943, aveva tenuto in scacco i nazisti….
… un interessantissimo libro di Frédéric Rousseau, Il bimbo di Varsavia. Storia di una fotografia, che la Laterza si accinge a pubblicare all’ inizio del prossimo anno (l’ accurata traduzione è di Fabrizio Grillenzoni)…
… Fa parte di una serie di fotografie che accusano, ma non è ancora la fotografia che accusa». E così sarà per un lungo tempo. Una serie di «chiavistelli mentali» impedisce alla fotografia del bambino di Varsavia «l’ accesso allo statuto di icona» che oggi le viene riconosciuto in tutto il mondo…
… La prima volta che la fotografia del bambino si affaccia in un libro è ne La stella gialla di Gerhard Schoenberner, pubblicato in Germania nel 1960. Schoenberner sceglie quella foto come manifesto per la mostra, sempre in Germania, sempre nel 1960, dal titolo «Il passato ci ammonisce»…
… Ma il punto centrale della questione non è quello relativo all’ identità del bimbo. L’ attenzione del libro s’ incentra sul fatto che quella fotografia poco a poco si è trasformata «in un’ icona universale utilizzabile per tutte le buone cause dal momento», che «esercita un potere sociale di coesione e di comunione». È un bene? No, risponde Rousseau. Anzi…
… Per essere significanti, le immagini richiedono una contestualizzazione precisa e rigorosa, e soltanto a questa condizione possono rimanere documenti storici…
(Leggi tutto l’articolo di Paolo Mieli, sul Corriere della Sera, 28 dicembre 2010).
———————–
Geografia della vita nel ghetto
di Sergio Luzzatto dal Sole 24 Ore del 16 gennaio 2010
(Recensione a: Barbara Engelking e Jacek Leociak, «The Warsaw ghetto. A guide to the perished city», Yale University Press, pagg. 902, $ 75,00).
Il 27 gennaio di quest’anno (2010), il Giorno della Memoria non somiglierà a nessuno dei precedenti per almeno una ragione: perché nel frattempo è scomparso Marek Edelman. Il più rappresentativo degli ebrei sopravvissuti all’insurrezione del ghetto di Varsavia aveva novant’anni al momento della morte, nell’ottobre scorso (2009)…
… La morte di Marek Edelman segna un momento simbolico di svolta nel rapporto fra la storia del ghetto di Varsavia e la sua memoria. Conclude “l’era del testimone”, la stagione di una memoria intesa come esperienza vissuta. Consegna definitamente alla storia i due anni e mezzo intercorsi fra il novembre 1940 e il maggio 1943, durante i quali 450mila ebrei di Polonia vennero rinchiusi in tre chilometri quadrati al centro della capitale, uscendone vivi soltanto per essere gasati a Treblinka. Quest’anno, il Giorno della Memoria deve misurarsi con la scomparsa di colui che della memoria polacca della Shoah si sentiva, a buon diritto, Il guardiano (così il titolo di una riflessione autobiografica di Edelman pubblicata da Sellerio nel 1998).
Ma quest’anno, come per un risarcimento della perdita, i lettori occidentali dispongono di un nuovo, meraviglioso strumento per avvicinarsi alla storia del ghetto di Varsavia. È l’edizione americana di un librone di novecento pagine, uscito in Polonia nel 2001 per opera di due specialisti locali della Shoah, Barbara Engelking e Jacek Leociak. Se in inglese il titolo suona asciutto, puramente descrittivo, il sottotitolo riesce tanto suggestivo quanto esatto: The Warsaw Ghetto. A Guide to the Perished City. Proprio di questo si tratta, di una guida alla città ebraica dapprima riempita e sigillata, poi svuotata e distrutta dagli uomini del Terzo Reich.
Grazie a una varietà di mappe, si ritrovano nel volume i confini geografici del ghetto, la topografia delle strade, il percorso dei mezzi di trasporto. Ma soprattutto si ritrova la dislocazione precisa, infallibile – sembra di stare su Google Maps – di ogni singolo luogo, più o meno pulsante di vita o di morte. Case private, uffici pubblici, sinagoghe, commissariati di polizia, caserme dei pompieri, parcheggi delle ambulanze, ospedali, farmacie, laboratori, scuole dichiarate o segrete, cimiteri, giardinetti, mense popolari, orfanotrofi, bagni comuni e bagni rituali, ricoveri per profughi, uffici postali, buche delle lettere, saloni di coiffure, lavanderie, sartorie, calzolerie, gioiellerie, negozi di alimentari, pompe funebri, imprese artigianali, biblioteche legali o illegali, librerie, stamperie clandestine, teatri, ristoranti ordinari o kosher, scuole rabbiniche, caffè, cabaret, sedi di riunione delle forze di resistenza, depositi di armi, bunkers… per il lettore di questa guida, la geografia del ghetto non ha più misteri.
Ritrovare la storia nel segno della geografia è tanto più importante, in quanto la dimensione spaziale fu costitutiva dell’esperienza del ghetto di Varsavia. Onnipresenti, i muri di recinzione conferivano all’enclave ebraica l’aspetto inatteso di una città orientale. E fino all’estate 1942, pareva che ogni cosa lì dentro succedesse all’aperto, davanti a tutti. Il ghetto brulicava di gente in perpetuo andirivieni, risuonava delle voci dei passanti come delle urla dei gendarmi, vibrava dei traffici nei mercati dell’usato, sussultava a ogni movimento dei militari tedeschi, celava a malapena l’indaffararsi dei contrabbandieri, ed esibiva ininterrottamente – suo malgrado – lo spettacolo della morte: cadaveri nudi sul marciapiede, vinti dal tifo, dalla fame, dagli stenti. Solo nell’autunno del ’42, dopo la prima ondata di deportazioni verso Treblinka, il ghetto avrebbe assunto l’aspetto di una città non più strapiena ma deserta, non più vociante ma silenziosa. E solo nella primavera del ’43, dopo il soffocamento della disperata insurrezione, i tedeschi ne avrebbero fatto un paesaggio vuoto, immobile, lunare: il paesaggio che ci è rimasto negli occhi attraverso il film di un superstite del ghetto di Cracovia, Il pianista di Roman Polanski.
Quasi tutte le fotografie del ghetto di Varsavia pervenute sino a noi furono scattate dagli occupanti tedeschi: compresa quella – dolorosamente celebre – del bambino che alza le mani mentre viene trascinato con altri fuori da un rifugio. In compenso, furono gli ebrei polacchi a raccogliere la maggioranza dei documenti non fotografici che hanno consentito a Engelking e Leociak di ricostruire la vita e la morte del ghetto nei più minuti dettagli. Riunendosi intorno alla figura di uno storico di professione, Emanuel Ringelblum, un gruppo di intellettuali fondò allora un’istituzione unica nella storia dell’Europa occupata: l’archivio clandestino del ghetto, dove si radunavano materiali sulla storia del presente destinati alla memoria del futuro.
Diari, poesie, lettere, volantini, carte d’identità, ricette mediche, biglietti del tram, bracciali con la stella di David, menù di ristoranti, quaderni di scuola, disegni di bambini, dépliants pubblicitari, locandine di spettacoli, verbali di riunioni politiche, giornali clandestini, contabilità commerciale, statistiche demografiche: Ringelblum e i suoi compagni ebbero la lucidità di riconoscere in questo il lascito più prezioso che fosse dato ai morituri di trasmettere alla posterità. Dopo l’avvio delle deportazioni di massa verso Treblinka, infilarono migliaia di documenti in dodici contenitori metallici e li seppellirono di nascosto sotto le cantine di due edifici del ghetto, dove vennero ritrovati fra il 1946 e il 1950.
… Uomini più o meno atletici si guadagnavano il pane pedalando, autisti di un mezzo di trasporto rudimentale eppure diffuso: il risciò. Donne più o meno fascinose percorrevano le strade da coquettes, in precario equilibrio su tacchi sorprendentemente alti. Musicisti di rango o di dozzina suonavano nei caffè, agli angoli delle vie, nei cortili delle case. La programmazione teatrale era intensa, in yiddish come in polacco, e capitava che gli spettacoli durassero tutta la notte per aggirare le regole del coprifuoco. Se costretti in casa, molti cittadini-prigionieri si tenevano occupati leggendo, giocando a scacchi, sfidandosi a carte (il bridge la faceva da padrone). Quanto al proverbiale humour ebraico, si tradusse addirittura nella circolazione, in forma manoscritta, di una Guida turistica del ghetto… Leggi tutto
—————-
“Un film incompiuto“. La vita nel ghetto di Varsavia attraverso le immagini originali.
Una regista israeliana documenta la vita nel ghetto di Varsavia riprendendo le immagini originali raccolte dal Ministero della Propaganda, segnalato da Gexplorer.net
“Un film incompiuto“, realizzato dalla giovane regista israeliana Yael Hersonski è un found footage di un documentario nazista dal taglio grezzo, prodotto dal Ministero della Pubblica dell’Informazione e della Propaganda. Goebbels aveva una duplice urgenza per realizzare l’opera: l’uso a breve termine come propaganda di guerra e l’uso a lungo termine come propaganda storica di una razza che pensava si sarebbe presto estinta. La stragrande maggioranza di questo filmato è stato perduto, e il filmato in questione è stato trovato in un archivio tedesco orientale nel 1954. Vedi un pezzo con intervista alla regista.
- vedi anche: Warsaw ghetto archival footage – Warszawskie getto – Film taken mainly by German sources of the Warsaw ghetto. The Warsaw Ghetto was established by the German Governor-General Hans Frank on October 16, 1940 and completely closed one month later. At this time, the population in the Ghetto was estimated to be 400,000 people, about 30 percent of the population of Warsaw. However, the size of the Ghetto was about 2.4% of the size of Warsaw.
- Vedi inoltre: Jest to niemiecki film propagandowy z getta warszawskiego. Film nigdy nie ujrzał światła dziennego ze względu na brutalne sceny w nim zawarte.
————-
Today (21/12/10), Yad Vashem announced that it has identified two-thirds of the Jews murdered in the Holocaust – 4 million names.

pdf

Share/Save

“poloniaeuropae” è online

Paolo Morawski — Sun, 21 Mar 2010 09:37:48 +0000

Polonialismi
Dal BLOG di Matteo Tacconi, Radio Europa Unita, 20 marzo 2010
Segnalazione. Sbarca sul web Poloniaeuropae, rivista online dedicata ai temi polacchi, europei, polacco-europei e molto altro. L’iniziatore è Paolo Morawski, già autore insieme al fratello Andrea di Polonia mon amour (Ediesse). Conoscendolo, posso scommettere che il nuovo sito non annoierà affatto. Anzi, sarà ricco di spunti e sorprese. I sostenitori, invece, sono l’ufficio consolare dall’ambasciata polacca a Roma e la Fondazione Romana Janina Sofia Umiastowska. Il primo numero ruota intorno al tema “Ricordare la Seconda guerra mondiale” – il che non fa mai male.

pdf

Share/Save

Giornate della memoria

Paolo Morawski — Mon, 25 Jan 2010 12:31:44 +0000

giovedi’ 28 gennaio 2010
Cinema Farnese – Piazza Campo de’ Fiori, 56 – Roma – ingresso libero
C’ERA L’AMORE NEL GHETTO
ricordo di Marek Edelman, l’ultimo comandante dell’Insurrezione nel ghetto di Varsavia scomparso il 2 ottobre 2009
ore 17.00 - proiezione del film “Cronaca dell’Insurrezione nel Ghetto di Varsavia secondo Marek Edelman” (Kronika powstania w Getcie warszawskim wg Marka Edelmana) di Jolanta Dylewska, Pol, 1993, 74′, v.o.sott.it
ore 18.15 - colloquio fra Rudi Assuntino, Francesco M. Cataluccio, Wlodek Goldkorn, Julia Hartwig, Gad Lerner, Adam Michnik, Ludmila Ryba, Paula Sawicka
Durante l’incontro verrà presentato il libro di Marek Edelman “C’era l’amore nel ghetto”, a cura di Wlodek Goldkorn, Ludmila Ryba e Adriano Sofri, pubblicato da Sellerio Editore
————————
Geografia della vita nel ghetto
di Sergio Luzzato, il Sole 24 ore , 16 gennaio 2010
Il 27 gennaio di quest’anno, il Giorno della Memoria non somiglierà a nessuno dei precedenti per almeno una ragione: perché nel frattempo è scomparso Marek Edelman. Il più rappresentativo degli ebrei sopravvissuti all’insurrezione del ghetto di Varsavia aveva novant’anni al momento della morte, nell’ottobre scorso. Era dunque molto vecchio, ma ancora pochi mesi prima, il 19 aprile 2009, aveva commemorato alla sua maniera il 66º anniversario dell’insurrezione: separatamente da ogni celebrazione ufficiale, percorrendo a piedi (da ultimo, in carrozzella) le strade dei quartieri varsoviti divenuti ghetto sotto l’occupazione tedesca, raccogliendosi a meditare davanti a certe lapidi. Fedele alla memoria dei compagni caduti, ma fedele altrettanto agli ideali socialisti del Bund, il partito operaio ebraico della sua giovinezza: i medesimi ideali per cui aveva da sempre rigettato il sionismo e per cui aveva rinunciato, dopo la guerra, a emigrare in Israele.
La morte di Marek Edelman segna un momento simbolico di svolta nel rapporto fra la storia del ghetto di Varsavia e la sua memoria. Conclude “l’era del testimone”, la stagione di una memoria intesa come esperienza vissuta. Consegna definitamente alla storia i due anni e mezzo intercorsi fra il novembre 1940 e il maggio 1943, durante i quali 450mila ebrei di Polonia vennero rinchiusi in tre chilometri quadrati al centro della capitale, uscendone vivi soltanto per essere gasati a Treblinka. Quest’anno, il Giorno della Memoria deve misurarsi con la scomparsa di colui che della memoria polacca della Shoah si sentiva, a buon diritto, Il guardiano (così il titolo di una riflessione autobiografica di Edelman pubblicata da Sellerio nel 1998).
Ma quest’anno, come per un risarcimento della perdita, i lettori occidentali dispongono di un nuovo, meraviglioso strumento per avvicinarsi alla storia del ghetto di Varsavia. È l’edizione americana di un librone di novecento pagine, uscito in Polonia nel 2001 per opera di due specialisti locali della Shoah, Barbara Engelking e Jacek Leociak. Se in inglese il titolo suona asciutto, puramente descrittivo, il sottotitolo riesce tanto suggestivo quanto esatto: The Warsaw Ghetto. A Guide to the Perished City. Proprio di questo si tratta, di una guida alla città ebraica dapprima riempita e sigillata, poi svuotata e distrutta dagli uomini del Terzo Reich.
Grazie a una varietà di mappe, si ritrovano nel volume i confini geografici del ghetto, la topografia delle strade, il percorso dei mezzi di trasporto. Ma soprattutto si ritrova la dislocazione precisa, infallibile – sembra di stare su Google Maps – di ogni singolo luogo, più o meno pulsante di vita o di morte. Case private, uffici pubblici, sinagoghe, commissariati di polizia, caserme dei pompieri, parcheggi delle ambulanze, ospedali, farmacie, laboratori, scuole dichiarate o segrete, cimiteri, giardinetti, mense popolari, orfanotrofi, bagni comuni e bagni rituali, ricoveri per profughi, uffici postali, buche delle lettere, saloni di coiffure, lavanderie, sartorie, calzolerie, gioiellerie, negozi di alimentari, pompe funebri, imprese artigianali, biblioteche legali o illegali, librerie, stamperie clandestine, teatri, ristoranti ordinari o kosher, scuole rabbiniche, caffè, cabaret, sedi di riunione delle forze di resistenza, depositi di armi, bunkers… per il lettore di questa guida, la geografia del ghetto non ha più misteri.
Ritrovare la storia nel segno della geografia è tanto più importante, in quanto la dimensione spaziale fu costitutiva dell’esperienza del ghetto di Varsavia. Onnipresenti, i muri di recinzione conferivano all’enclave ebraica l’aspetto inatteso di una città orientale. E fino all’estate 1942, pareva che ogni cosa lì dentro succedesse all’aperto, davanti a tutti. Il ghetto brulicava di gente in perpetuo andirivieni, risuonava delle voci dei passanti come delle urla dei gendarmi, vibrava dei traffici nei mercati dell’usato, sussultava a ogni movimento dei militari tedeschi, celava a malapena l’indaffararsi dei contrabbandieri, ed esibiva ininterrottamente – suo malgrado – lo spettacolo della morte: cadaveri nudi sul marciapiede, vinti dal tifo, dalla fame, dagli stenti. Solo nell’autunno del ’42, dopo la prima ondata di deportazioni verso Treblinka, il ghetto avrebbe assunto l’aspetto di una città non più strapiena ma deserta, non più vociante ma silenziosa. E solo nella primavera del ’43, dopo il soffocamento della disperata insurrezione, i tedeschi ne avrebbero fatto un paesaggio vuoto, immobile, lunare: il paesaggio che ci è rimasto negli occhi attraverso il film di un superstite del ghetto di Cracovia, Il pianista di Roman Polanski.
Quasi tutte le fotografie del ghetto di Varsavia pervenute sino a noi furono scattate dagli occupanti tedeschi: compresa quella – dolorosamente celebre – del bambino che alza le mani mentre viene trascinato con altri fuori da un rifugio. In compenso, furono gli ebrei polacchi a raccogliere la maggioranza dei documenti non fotografici che hanno consentito a Engelking e Leociak di ricostruire la vita e la morte del ghetto nei più minuti dettagli. Riunendosi intorno alla figura di uno storico di professione, Emanuel Ringelblum, un gruppo di intellettuali fondò allora un’istituzione unica nella storia dell’Europa occupata: l’archivio clandestino del ghetto, dove si radunavano materiali sulla storia del presente destinati alla memoria del futuro.
Diari, poesie, lettere, volantini, carte d’identità, ricette mediche, biglietti del tram, bracciali con la stella di David, menù di ristoranti, quaderni di scuola, disegni di bambini, dépliants pubblicitari, locandine di spettacoli, verbali di riunioni politiche, giornali clandestini, contabilità commerciale, statistiche demografiche: Ringelblum e i suoi compagni ebbero la lucidità di riconoscere in questo il lascito più prezioso che fosse dato ai morituri di trasmettere alla posterità. Dopo l’avvio delle deportazioni di massa verso Treblinka, infilarono migliaia di documenti in dodici contenitori metallici e li seppellirono di nascosto sotto le cantine di due edifici del ghetto, dove vennero ritrovati fra il 1946 e il 1950.
Da duemila anni in qua, i muri hanno rivestito una funzione decisiva nella storia del popolo ebraico: dall’inizio della Diaspora al ritorno nella Terra Promessa, dalla rovinosa distruzione del tempio di Gerusalemme alle misure di sicurezza dell’Israele di oggi, insomma dal Muro del Pianto al muro di Sharon, il destino delle comunità israelitiche è stato spesso quello di una separazione coatta dal mondo circostante. Ma nella tragedia di tale destino, il popolo ebraico ha trovato la forza per non vivere i muri soltanto come un limite: per viverli anche come una risorsa. Facendo degli spazi chiusi mondi aperti, e dei giorni contati giorni regalati. È stato così nella Varsavia stessa del 1940-43, dove gli ebrei reclusi nel ghetto e destinati allo sterminio riuscirono a cimentarsi con le arti della vita.
Uomini più o meno atletici si guadagnavano il pane pedalando, autisti di un mezzo di trasporto rudimentale eppure diffuso: il risciò. Donne più o meno fascinose percorrevano le strade da coquettes, in precario equilibrio su tacchi sorprendentemente alti. Musicisti di rango o di dozzina suonavano nei caffè, agli angoli delle vie, nei cortili delle case. La programmazione teatrale era intensa, in yiddish come in polacco, e capitava che gli spettacoli durassero tutta la notte per aggirare le regole del coprifuoco. Se costretti in casa, molti cittadini-prigionieri si tenevano occupati leggendo, giocando a scacchi, sfidandosi a carte (il bridge la faceva da padrone). Quanto al proverbiale humour ebraico, si tradusse addirittura nella circolazione, in forma manoscritta, di una Guida turistica del ghetto…
Agli ebrei di Varsavia capitava pure di innamorarsi: anche questo, in fondo, un modo per opporre resistenza morale all’orrore della Soluzione finale. Alla vigilia dell’insurrezione, rimanevano nel ghetto soprattutto giovani “single” che avevano appena perduto i genitori, i nonni, i fratelli più piccoli. Ragazzi e ragazze cui il destino aveva sottratto ogni cosa, salvo la voglia di resistere fino all’ultimo, e salvo il bisogno di amare ed essere amati. Studente di medicina, Marek Edelman era uno fra loro. Non avrebbe mai dimenticato certi idilli sbocciati nella Varsavia della morte. Li ha raccontati in conversazioni della vecchiaia, recentemente raccolte da Sellerio in un libro che va letto come il suo testamento, e che va assaporato fin dal titolo: C’era l’amore nel ghetto.
———
Barbara Engelking e Jacek Leociak, «The Warsaw ghetto. A guide to the perished city», Yale University Press, pagg. 902, $ 75,00.
————————
16 gennaio 2010
NOI EBREI POLACCHI
Tuwim e Szlengel – due poeti, due testimonianze
giovedi’ 4 febbraio 2010 | ore 17,00
Teatro Belli – Piazza Sant’Apollonia, 11/a – Roma – ingresso libero
Durante la serata verranno presentati:
Noi ebrei polacchi – saggio di Julian Tuwim con introduzione di Moni Ovadia e uno scritto di Piotr Matywiecki (a cura di Giovanna Tomassucci, Livello 4, 2009)
Cosa leggevo ai morti – poesie e prose del ghetto di Varsavia di Wladyslaw Szlengel, (a cura di Laura Quercioli Mincer, “I racconti di Minima” di Sipintegrazioni Editore, 2010)
Interverranno: Adelia Battista, Julia Hartwig, Piotr Matywiecki, Laura Mincer, Olek Mincer, Moni Ovadia, Giovanna Tomassucci
Info: Istituto Polacco di Roma, Via Vittoria Colonna, 1 – Roma – tel. 06 36 00 07 23 – fax 06 36 00 07 21 — www.istitutopolacco.it/

pdf

Share/Save

Marek Edelman (1919-2009)

Paolo Morawski — Wed, 07 Oct 2009 05:57:12 +0000

Le message de Marek Edelman
par Franck Nouchi, LE MONDE | 05.10.09
Il y avait foule, ce week-end, au Monde. Il faut dire que l’événement était de taille : la littérature prenait le pas sur l’actualité. Les auteurs avaient l’air contents ; le public, nombreux, également. Quant au chroniqueur, il se sentait dans le rôle du chiffonnier cher à Walter Benjamin, ce maître dans l’usage des citations. Quoi de plus agréable, en effet, que de se lever au petit matin pour aller ramasser ce que les passants ont laissé tomber, en l’espèce les écrivains et leurs multitudes de mots.
Il y en eut donc de fameuses, des phrases, des idées, que vous retrouverez dans les quatre pages spéciales de ce numéro. Mais, aujourd’hui, ce sont d’autres mots qui s’imposent à nous, ceux d’un homme qui vient de mourir et qui fut l’un des grands héros du XXe siècle : Marek Edelman, l’un des chefs de l’insurrection du ghetto de Varsovie, en avril 1943 (Le Monde reviendra sur le parcours de Marek Edelman dans une prochaine édition). Il y a un peu plus d’un an, il avait reçu, chez lui, en Pologne, une journaliste du Monde, Marion Van Renterghem. Un paquet de Gauloises, un whisky, et il s’était lancé dans le récit de son épopée : “Nous avions décidé de mourir les armes à la main. C’est tout. C’est plus facile que de donner ses habits à un Allemand et de marcher, nu, vers la chambre à gaz.” Incroyable “c’est tout”, à la mesure de cet incroyable personnage. De lui, il ne nous reste à présent que quelques images qui depuis vendredi tournent en boucle sur les écrans de télévision et un livre écrit en 1945, Mémoires du ghetto de Varsovie. En 1993, Marek Edelman souhaita y rajouter une postface (éditions Liana Levi). Au lendemain du référendum irlandais, il faut absolument lire ces quelques pages en forme d’adresse à l’Europe. Comment ce “berceau de la culture et de la civilisation moderne” a-t-il pu inventer au début du XXe siècle “le système totalitaire”, s’interrogeait-il ?
Un demi-siècle après la Shoah, Edelman en était convaincu : il faut encore et toujours en parler. Pour la simple raison, ajoutait-il, qu’en dépit de l’horreur de ce qui s’est passé, l’Europe a assisté, passive et impuissante, aux génocides du Biafra et du Cambodge et à la mort de milliers de personnes dans l’ancienne Yougoslavie. Implacable, il concluait : “L’Europe se comporte comme ce promeneur du dimanche qui faisait du manège près du mur du ghetto alors que, de l’autre côté, des gens mouraient dans les flammes. Indifférence et crime ne font qu’un.”
Au cours des débats qui ont jalonné ce week-end littéraire, il était réconfortant de constater que de plus en plus d’écrivains français semblent, justement, ne pas (ne plus ?) écrire dans l’indifférence du monde qui les entoure. Comme si, en définitive, le message de Marek Edelman – “nous devons nous souvenir de ce manège, de ces flammes, et de ces insurgés” – ne cessait de se propager.
—————
Marek Edelman, ancien combattant du ghetto de Varsovie et dissident polonais
Marion Van Renterghem, LE MONDE | 06.10.09
Il est mort à Varsovie, vendredi 2 octobre, mais on ne saura jamais à quel âge. Environ quatre-vingt-dix ans. Marek Edelman s’était retrouvé orphelin très jeune et sans aucune trace écrite de sa date de naissance. Le 19 janvier 1919, comme on a décidé de l’indiquer sur ses papiers officiels ? Trois ou quatre années plus tard ? Le vieil homme s’en fichait pas mal, comme d’ailleurs de beaucoup de choses. A la fin, il lui importait surtout qu’on lui rapporte de France des vraies Gauloises bien brunes et qu’on lui serve des verres de whisky à un rythme qu’il jugeait satisfaisant. Il râlait généralement qu’ils n’étaient pas assez pleins. Mais de la vie, il avait fait le tour. Le grand tour.
Il en avait marre de parler de lui. Chez ses amis de Varsovie, où il s’est éteint et où on l’avait rencontré il y a un an et demi, il avait assez vite, le whisky aidant, mis les points sur les “i” : “Foutez-moi la paix, femme !”, lançait-il à intervalles réguliers dès que l’on s’aventurait à le lancer sur l’un ou l’autre de ses héroïsmes. Il plissait les yeux en tirant sur sa Gauloise. Il rigolait. Il demandait qu’on parle de choses “moins emmerdantes” – c’est ce qu’avait traduit l’interprète. Il râlait de nouveau un bon coup, s’affalait dans le canapé en regardant le plafond. Se redressait quand il en avait envie, l’oeil espiègle, pour laisser surgir une réflexion ou un souvenir. Rien de remarquable, précisait-il, pas de quoi fouetter un chat : “Nous avions décidé de mourir les armes à la main. C’est tout. C’est plus facile que de donner ses habits à un Allemand et de marcher, nu, vers la chambre à gaz.”
Marek Edelman était le dernier chef vivant des combattants du ghetto de Varsovie. Il avait été un dissident de la Pologne communiste et délégué en 1981 du mouvement national Solidarnosc. Dans la Pologne libre, il avait poursuivi d’autres combats, engagé pour l’intervention occidentale en Bosnie et au Kosovo, fustigeant la politique de l’Etat d’Israël, lequel, contrairement à la Pologne, ne lui a jamais décerné de décoration.
Cardiologue réputé, chef de service, il avait été renvoyé de l’hôpital Sterling de Lodz en 1968, victime de la campagne antisémite orchestrée par le Parti communiste polonais. Il était resté un grand médecin, la référence des dissidents, “le docteur de l’opposition”, rappelle l’un de ses anciens compères, le politologue Aleksander Smolar. Et, pour être tout cela à la fois, il lui fallait bien ce ressort très vigoureux : son caractère de cochon.
Il n’a aucun souvenir de son père et quelques-uns de sa mère, pas de date de naissance, pas vraiment de nationalité non plus, puisque la ville de Pologne où il est né dans une famille juive, Gomel, est maintenant située en Biélorussie. Mais, avant de mourir, sa mère a le temps de lui transmettre ce qui restera son territoire, son repère, sa ligne de vie, son mot d’ordre à lui : le Bund, ce mouvement ouvrier qui prône la lutte des classes, l’émancipation des ouvriers juifs, l’autonomie culturelle juive, l’antisionisme. Enfant, il est déjà militant, comme l’étaient ses parents. Il se bagarre dans les rues de Varsovie contre les groupes fascistes. Il est, comme il disait, “juif non religieux dans un paysage antijuif”.
Le 12 octobre 1940, à environ 21 ans, il est sommé de s’entasser dans le ghetto de Varsovie, à l’instar des quelque 380 000 juifs de la ville. Il est coursier dans un hôpital, publie des revues clandestines du Bund et aide ceux qu’il peut à fuir les wagons qui les déportent vers le camp d’extermination de Treblinka. On peut mourir autrement, leur dit-il : “Les armes à la main.” Il dit aussi : “Nous nous battrons pour que, de l’autre côté du mur, on entende que nous sommes vivants.”
L’Organisation juive de combat est créée. Le bundiste Marek Edelman est commandant en second, quand le chef est un sioniste de gauche : Mordechaï Anielewicz. Le 19 avril 1943, de 2 000 à 3 000 Waffen SS pénètrent dans le ghetto, où restent 60 000 juifs, les autres ayant déjà été déportés à Treblinka. Les combattants sont prêts. Ils sont 450 à 500, avec des pistolets en mauvais état, des cocktails Molotov, des grenades, des fusils, une mitraillette. Les Allemands pensent expédier l’affaire, ils sont surpris par une armée de diables. Il leur faut plus de trois semaines et des renforts pour en venir à bout, après avoir mis le feu au ghetto. Quelques dizaines de combattants parviennent à fuir par une bouche d’égout. Marek Edelman est parmi eux. “C’est l’incendie qui nous a eus, pas les Allemands !”, prenait-il soin de préciser, s’amusant de sa vaine fierté.
L’histoire du combattant est encore longue. Il rejoint la Résistance polonaise, participe à l’insurrection de Varsovie en 1944, s’engage dès les années 1970 dans l’opposition communiste puis à Solidarnosc, est interné en 1981 lorsque le général Jaruzelski impose la loi martiale en Pologne, est élu au Parlement de 1989 à 1993. Et reste médecin à l’hôpital, jusqu’au bout.
Tous ses camarades ont émigré, au Canada, en Israël ou ailleurs. Sa femme et ses enfants ont rejoint la France en 1971, épuisés par les brimades antisémites. Marek Edelman, lui, n’a jamais quitté la Pologne. Sa maison était à Lodz, et à Varsovie il avait son rituel : chaque 19 avril depuis 1945, à midi, il allait se recueillir devant les monuments à la mémoire du ghetto : la seule commémoration qu’il s’autorisait. La Pologne, pays des pogroms et de l’antisémitisme persistant, c’était sa terre à lui, là où il reposera. “Parce que les juifs sont tous partis et qu’il faut bien que je reste. Parce que ce monde-là est fini. Les juifs, c’est fini. S’il doit en rester un seul, ce sera moi.”
Dates clés
19 janvier 1919 – Naissance (officielle) à Gomel (actuelle Biélorussie).
1940-1943 – Résistant dans le ghetto de Varsovie.
1981- Interné par le pouvoir communiste.
1989-1993 – Elu au Parlement.
2 octobre 2009 – Mort à Varsovie.

pdf

Share/Save

Marek Edelman, in memoriam

Paolo Morawski — Sat, 03 Oct 2009 11:36:52 +0000

Marek Edelman nie żyje. Śmierć bohatera. Ostatni z przywódców powstania w getcie warszawskim, lekarz kardiolog, zmarł w Warszawie. Miał 87 lat.
Piotr Zychowicz, Rzeczpospolita 02-10-2009
Maj 1943. Warszawa. Huk pękających granatów i walących się budynków. Gęsta kanonada i ludzkie krzyki. Nad ulicami unoszą się kłęby gęstego dymu. Getto płonie. Po aryjskiej stronie muru otwiera się właz kanalizacyjny i wychodzi z niego kilkudziesięciu Żydów. W brudnych ubraniach, przestraszeni i zdenerwowani. Część krwawi. Ledwie uszli z życiem, są rozbrojeni psychicznie. W każdej chwili może wybuchnąć panika.
– I wtedy z włazu wyszedł Marek. Choć minęło blisko 70 lat, pamiętam to, jakby to było wczoraj. Marek był całkowicie spokojny i opanowany. Na wszystkich obecnych, także i na mnie, zrobiło to wielkie wrażenie, wszyscy od razu się uspokoili – wspomina podwładny Edelmana podczas walk w getcie Kazik Ratajzer. – Właśnie w taki sposób Marek dowodził. Nie tracił głowy nawet w tej straszliwej, beznadziejnej sytuacji, w jakiej przyszło nam walczyć. Jakkolwiek patetycznie by to zabrzmiało: zapisał wtedy piękną kartę.
Jasność umysłu — Kazik Ratajzer po wojnie zamieszkał w Izraelu, ale z Edelmanem przyjaźnił się do końca. Spotykali się regularnie w Polsce lub w Paryżu, później Edelman kilka razy pojechał do Izraela. – Ostatni raz odwiedziłem go w zeszłym miesiącu. Był już w bardzo kiepskiej formie fizycznej. Ale psychicznie zupełnie co innego! Zupełnie jak wtedy, w 1943 roku. Marek w swojej najlepszej formie. Do końca zachował jasność umysłu. Trudno opisać, jak wielką stratą jest jego odejście – mówi Ratajzer.
Edelman rzeczywiście do końca pozostał aktywny. Jeszcze niecałe dwa tygodnie temu udzielił wywiadu „Rzeczpospolitej”. Opowiadał wówczas o zmarłej prof. Barbarze Skardze. – Była osobą ukształtowaną jeszcze przez przedwojenną Polskę. O społeczeństwie myślała kategoriami tamtej epoki. Niewiele takich osób pozostało już w polskim życiu publicznym – mówił Marek Edelman.
Pytany o to, co jest najważniejsze w życiu odpowiedział: “W zasadzie najważniejsze jest samo życie. A jak już jest życie, to najważniejsza jest wolność. A potem oddaje się życie za wolność. I już nie wiadomo, co jest najważniejsze”
Właśnie odeszła kolejna z nich. Edelman był bowiem „dzieckiem II RP”, urodzony w Homlu – prawdopodobnie w 1922 roku – dzieciństwo i młodość spędził w Warszawie. Jako syn znanej działaczki BUND-u Cecylii Percowskiej wyrastał w domu pełnym polityki i spraw publicznych. Już jako dziecko wstąpił do działającego przy BUND-zie Socjalistycznego Związku Dziecięcego, następnie do samej partii, a wreszcie, podczas okupacji, był jednym z twórców Żydowskiej Organizacji Bojowej. Edelman na zawsze pozostał BUND-owcem, a więc zadeklarowanym antysyjonistą.
I choć w polskim środowisku żydowskim odgrywał rolę najwyższego autorytetu, często szokował ostrą krytyką Państwa Izrael. – Oni zachowują się jak pospolici gangsterzy. Czy pan wie, co te bandziory wyrabiają tam z Palestyńczykami? – mówił, charakterystycznym dla siebie ostrym językiem, w jednym z wywiadów dla „Rz”.
– Edelman jako BUND-owiec uważał, że miejsce polskich Żydów jest w Polsce. Tworzenie państwa żydowskiego na Bliskim Wschodzie uważał za błąd. W związku z tym byli w Izraelu ludzie, którzy za nim nie przepadali. Dla wielu był niewygodny – mówi „Rz” Benjamin Anolik, ocalały z Holokaustu, jeden z założycieli kibucu im. Bohaterów Getta w Izraelu.
Mimo krytycznego stosunku do żydowskiego państwa, dla większości Izraelczyków Edelman był jednak jednym z największych bohaterów. Represjonowany w 1968 roku. Jego żona z dziećmi zdecydowała się wyjechać do Francji, ale on nie chciał o tym słyszeć. – Co to, ktoś mi będzie narzucał, co ja mam robić i gdzie ja mam jechać? – mówił. I dodawał: – Poza tym ktoś przecież musiał zostać z tymi wszystkimi, którzy tu zginęli.
Ostatnie obchody — Edelman pozostał aktywny politycznie również w wolnej Polsce, działał w Unii Demokratycznej i jej kolejnych mutacjach. Co roku, w rocznicę wybuchu powstania w getcie, organizował prywatne, niezależne od oficjalnych, obchody. – Podczas ostatnich obchodów przyjechał na wózku. Miał wielkie kłopoty z poruszaniem się, był bardzo słaby. Gdy wtedy szliśmy za nim pod pomnik, wielu z nas domyślało się, że być może to już ostatni raz. Niestety, mieliśmy rację – mówi jeden z przyjaciół zmarłego.
Edelman nie miał łatwego charakteru. Często się irytował, gdy ktoś się z nim nie zgadzał, potrafił być grubiański. Mimo to nawet wśród osób, które się z nim spierały, cieszył się wielką estymą i szacunkiem. – Ludzie często mówili, że jest niewychowany czy niegrzeczny. Co za głupota! Po tym wszystkim, co przeszedł, żeby normalnie funkcjonować, musiał się schować za tym żelaznym pancerzem. To był człowiek, którego cały świat przestał istnieć. Rozsypał się, zniknął. Nie bez powodu mówił o świecie przed i po Holokauście – mówi przyjaciółka Edelmana, autorka szeregu wywiadów z nim Anna Grupińska.
Według niej nie można jednak fenomenu Marka Edelmana sprowadzać do roli, jaką odegrał w historii. – Nie był wielki dlatego, że był bojownikiem getta czy ocalałym z Holokaustu. Takich osób było i nadal jest na świecie sporo. Przede wszystkim był potwornie mądrym, prawym człowiekiem. Człowiekiem niesamowitym. Kimś, kogo spotka się tylko raz w życiu – podkreśla Anna Grupińska.
Niespełna dwa lata temu Edelman przeprowadził się z Łodzi do Warszawy. Ostatnie dni spędził pod opieką Pauliny Sawickiej. Tydzień temu po transfuzji krwi jego stan się pogorszył. Wiedząc, że umiera, zdążył się pożegnać z przyjaciółmi.
—-
Powiedzieli dla “Rz”: Szewach Weiss izraelski politolog i polityk, był m.in. przewodniczącym Knesetu i ambasadorem Izraela w Polsce:: Marek Edelman był dla mnie legendą. Ale w Izraelu nie był oficjalnie uwielbiany, gdyż nie był syjonistą. Od dzieciństwa mnie to denerwowało. Taki bohater! Taki człowiek świata! To, co zrobił, to dla mnie szczyt odwagi, której ja nie mam. Edelman przyjeżdżał do Izraela, do swojego kibucu im. Bohaterów Getta. Ale ja poznałem go dopiero w Polsce w 1993 roku, gdy jako przewodniczący Knesetu przyjechałem z delegacją premiera Icchaka Rabina. Spotkaliśmy się na obiedzie u prezydenta Lecha Wałęsy. To było bardzo wzruszające spotkanie. Potem wydarzyło się coś niezwykłego. Edelman nie był syjonistą i krytykował Państwo Izrael, ale Lech Wałęsa postanowił, że będzie jednym z mówców, który wystąpi podczas uroczystości z okazji 50. rocznicy powstania w getcie warszawskim. To nie spodobało się syjonistom. Lech Wałęsa zrobił zatem coś innego. Idąc złożyć wieniec, wziął za rękę Edelmana, a za drugą – jego wnuczkę. To był wspaniały widok. Byłem taki szczęśliwy. Podszedłem do Wałęsy i bardzo mu za to podziękowałem. Potem, będąc już ambasadorem w Warszawie, postanowiłem, że za każdym razem, jak pojadę do Łodzi, to spotkam się z Markiem Edelmanem. Żył w skromnym mieszkaniu. Trzy, cztery pokoje. Bałagan typowy dla intelektualistów, ale czysto. Miło było z nim rozmawiać przy kieliszku koniaku. To były takie filozoficzne rozmowy. Był trochę snobem, bo mówił, że Ben-Gurion był z małego miasteczka Płońska, a on pochodził z Łodzi. Czy często wracał do przeszłości? Tylko gdy go o to pytałem. Był bardzo zainteresowany teraźniejszością.
Raz zaprosiłem go do mojej rezydencji na Mokotowie. Moja żona przygotowała żydowski obiad: rosół, domowe makarony, pierogi, barszcz po żydowsku, czulet. Ale najważniejsze było to, że Edelman z moją żoną rozmawiali w jidysz – języku większości Żydów w Polsce, który był o wiele popularniejszy niż język hebrajski. Rozmawiali przez trzy godziny, na mnie nie zwracając uwagi. Moja żona spytała go m.in., dlaczego nie był dowódcą podczas powstania. Odpowiedział: Bo Mordechaj zawsze chciał nim być.
Był mądry, inteligentny i mało dyplomatyczny. Ostry w wypowiedziach. Mówiąc prawdę, mógł nawet obrazić człowieka. Nie można było się z nim nie pokłócić. Ja jednak zawsze byłem ostrożny i nie miałem z nim żadnych konfliktów. Nisko się przed nim kłaniam. —k.z.
prof. Andrzej Żbikowski z Żydowskiego Instytutu Historycznego: Marek Edelman nigdy nie zmieniał poglądów. Był bardzo pryncypialny, gotowy bronić tego, co uważał za słuszne wszelkimi środkami. Piętnował zaś to, co wydawało mu się podłe. Zawsze był po stronie słabszych i uciśnionych, niezależnie od tego, jakiej byli narodowości. Myślę, że właśnie dzięki temu był postacią tak bardzo szanowaną i podziwianą. Marek Edelman przez całe życie był lewicowcem. Ale lewicowcem antykomunistycznym. Gardził wszelką represją i przymusem. —p.z.
Krzysztof Burnetko dziennikarz, współautor biografii Marka Edelmana: Z pozoru mógł się wydawać opryskliwym, ale to był bardzo dobry człowiek, który kochał innych. Przez całe życie przeprowadzał ludzi przez śmierć. Tak było w getcie warszawskim, tak było też, gdy pracował po wojnie jako lekarz. Bronił słabszych i w czasach PRL-u, i w III RP. Poprzeczkę stawiał bardzo wysoko. Obcując z nim, chciało się naśladować jego uczciwe życie. Wszystkie sprawy sprowadzał do właściwych proporcji, momentalnie ustawiał problemy na właściwym miejscu. Mówił zawsze, że najważniejsze, by iść po słonecznej stronie i mieć wokół siebie przyjaciół. Do dziennikarzy, którzy tłumnie go odwiedzali, podchodził z dystansem, ale i dużą dozą humoru. Pytany, czy te ciągłe wywiady go nie męczą, odpowiadał: najgorzej jest w kwietniu, bo to szczyt sezonu. Poznałem wielu wielkich ludzi, ale Marek Edelman był tym największym. —anie
Marek Czekalski były prezydent Łodzi i przyjaciel Marka Edelmana: Łodź straciła jednego z najwybitniejszych swoich obywateli, ambasadora miasta – jednoosobową placówkę dyplomatyczną. Swoim życiem zaświadczał, że są wartości najważniejsze, jak pomoc biednym i skrzywdzonym. Był dla mnie autorytetem moralnym i przyszywanym ojcem. Potrafił tworzyć niewyobrażalną atmosferę i zarażać ludzi optymizmem. —ma.go.
——–
Śmierć Marka Edelmana skłania sobotnie gazety do refleksji nad najważnieszymi w życiu rzeczami.
Agata Kondzińska, Gazeta Wyborcza 2009-10-03
Zmarł Marek Edelman. “Człowiek, który pozostał człowiekiem w najbardziej nieludzkich czasach. Jako przywódca powstania w getcie warszawskim walczył o prawo do godnej śmierci dla polskich Żydów. Jako działacz opozycji demokratycznej walczył o godne życie dla wszystkich Polaków. Jako lekarz kardiolog przywracał ludziom życie – tak wspomina go Jarosław Kurski w “Gazecie Wyborczej”.
Rok temu opowiadał “Gazecie” swoją historię getta, miłości i młodości. – Bo gdyby nie było miłości w gettcie, nie dałoby się żyć – mówił. I marzył: ” Chciałbym, żeby ktoś napisał o tym książkę, albo nakręcił film”. W przyszłym tygodniu gotowy scenariusz filmu miała mu pokazać reżyser Izabela Cywińska.
“Polska” opisuje jej ostatnie spotkanie z Markiem Edelmanem: “Spytałam go, co jest dla niego syntezą getta, jaki obraz jego ma pod powiekami. Odpowiedział mi pięknie: “więcej ludzi, niż ulicy”.
Ale uderzyły mnie słowa profesora Władysława Bartoszewskiego z “Gazety Wyborczej”. “Nasze pokolenie odchodzi. Ostatni raz widziałem Go w lipcu na pogrzebie prof. Leszka Kołakowskiego. Siedziałem między Nim a prof. Barbarą Skargą. Gdy kilka dni temu marła prof. Skarga, zastanawiałem się, kto będzie następny”.
A mnie zastanawia, co będzie gdy odejdzie pokolenie Bartoszewskiego? Pokolenie ludzi, których rzeźbiła najpierw wojna, potem podziemna Polska. Które postawy i jakie życiorysy będziemy podziwiać z naszego pokolenia? Kogo z nas, z pokolenia trzydziestolatków, zapamiętamy?
——-
Marek Edelman nie żyje. Odszedł przywódca Powstania w Getcie
Dziennik, piątek 2 października 2009
W wieku 87 lat zmarł w Warszawie Marek Edelman. Był ostatnim żyjącym przywódcą powstania w getcie warszawskim. W latach PRL m.in. współtworzył Komitet Obrony Robotników, działał w Komitecie Obywatelskim przy Lechu Wałęsie, lekarz kardiolog i działacz społeczny.
“Marek Edelman zmarł w domu, wśród przyjaciół, bliskich ludzi” – powiedziała Paula Sawicka, z której rodziną Edelman mieszkał przez ostatnie dwa lata.
Dokładna data urodzin Marka Edelmana nie jest znana. Przyjęto, że przyszedł na świat 1 stycznia 1922. Urodził się w Homlu, w rodzinie żydowskiej związanej z Bundem – socjalistyczną organizacją żydowską popularną wśród robotników. Jego ojciec zmarł, gdy Marek Edelman miał kilka lat. Chłopiec z matką pod koniec lat 20. przeprowadzili się do Warszawy. Po śmierci matki w 1934 roku, Edelman sam zarabiał na swoje utrzymanie.
Podczas okupacji Edelman zaangażował się w działalność Żydowskiej Organizacji Bojowej, był jednym z jej założycieli. Podczas powstania, po samobójstwie Mordechaja Anielewicza, został ostatnim przywódcą bojowników ŻOB podczas walk. “Ludzkość umówiła się, że umieranie z bronią jest piękniejsze niż bez broni. Więc podporządkowaliśmy się tej umowie” – mówił Hannie Krall w książce “Zdążyć przed Panem Bogiem”, wyjaśniając motywy zaangażowania się w skazaną na klęskę walkę. Edelman był w grupie kilkunastu uczestników powstania, którym udało się kanałami opuścić teren getta. Przez kilka miesięcy ukrywał się, potem brał też udział w Powstaniu Warszawskim.
Po wojnie Edelman nie wyjechał z Polski, w 1946 na stałe zamieszkał w Łodzi, został kardiologiem. Razem z prof. Janem Mollem – pionierem leczenia zawałów serca w Polsce – opracował metodę przeprowadzania operacji kardiologicznych w stanie rozległego zawału. Wcześniej uważano, że zawał serca jest absolutnym przeciwwskazaniem do przeprowadzania operacji kardiologicznych.
“Pan Bóg już chce zgasić świeczkę, a ja muszę szybko osłonić płomień, wykorzystując jego chwilową nieuwagę” – tak tłumaczył Edelman swoje posłannictwo lekarza w rozmowie z Hanną Krall.
1968 roku podczas antysemickiej nagonki Marek Edelman został zwolniony z pracy w szpitalu wojskowym. W tym samym roku z powodów politycznych nie przyjęto jego pracy habilitacyjnej. Po interwencji Józefa Cyrankiewicza Edelman dostał posadę w jednym z łódzkich szpitali miejskich. W 1971 roku wprowadził w Polsce rewolucyjną metodę leczenia schorzeń sercowych polegającą na połączeniu krążenia żylnego z tętniczym. Dzięki niej uratowano wiele osób, które bez takiej operacji nie przeżyłyby zawału.
W 1968 roku pracę straciła także żona Edelmana, Alina Margolis, również lekarka. Ona zdecydowała się wraz z dziećmi na emigrację do Francji, Edelman postanowił nie ruszać się z Łodzi. Zapytany, dlaczego w 1968 roku nie wyjechał z Polski, odpowiedział: “Co to, ktoś mi będzie narzucał, co ja mam robić i gdzie ja mam jechać?”. To pytanie powtarzało się często na wieczorach autorskich Edelmana, który czasem odpowiadał: “Ktoś przecież musiał zostać z tymi wszystkimi, którzy tu zginęli”.
Marek Edelman w działalność opozycyjną zaangażował się w połowie lat 70. W styczniu 1976 był jednym z sygnatariuszy Listu 101 intelektualistów przeciwko zmianom konstytucji, skierowanego do władz PRL, działał w Komitecie Obrony Robotników, potem w Zarządzie Ziemi Łódzkiej NSZZ “Solidarność”. W grudniu 1981 roku został internowany. Wypuszczono go po paru dniach, po interwencji intelektualistów z Zachodu.
W 1983 r. Edelman odmówił udziału w organizowanych przez gen. Jaruzelskiego obchodach 40. rocznicy wybuchu powstania w getcie. W oficjalnych uroczystościach rocznicowych nie uczestniczył od końca lat 40., ale zawsze 19 kwietnia szedł z przyjaciółmi na Miłą 18, gdzie był bunkier komendanta ŻOB Mordechaja Anielewicza.
Do 1989 roku Edelman uczestniczył w podziemnym ruchu solidarnościowym, przewodniczył Komisji ds. Mniejszości Narodowych przy Komitecie Obywatelskim przy Lechu Wałęsie, brał też udział w obradach Okrągłego Stołu. W latach 1989-93 był posłem na Sejm, działał w Unii Demokratycznej i Unii Wolności.
W latach 90. Edelman zaangażował się w sprawy wojny domowej w krajach byłej Jugosławii, w 1993 roku udał się z konwojem pomocy humanitarnej do Sarajewa, w 1999 roku wystosował apel o rozpoczęcie interwencji NATO w Kosowie, który opublikowały najpoważniejsze zachodnie dzienniki.
Pytany o to, co jest najważniejsze w życiu odpowiedział: “W zasadzie najważniejsze jest samo życie. A jak już jest życie, to najważniejsza jest wolność. A potem oddaje się życie za wolność. I już nie wiadomo, co jest najważniejsze”.

pdf

Share/Save

Marek Edelman (1919-2009), uno dei giovani capi dell’insurrezione del ghetto di Varsavia

Paolo Morawski — Sat, 03 Oct 2009 09:43:42 +0000

Marek Edelman
Niezwykła jest rola, jaką w historii Polski odgrywał i odgrywa Marek Edelman. Występuje w niej jako przywódca powstania w Getcie Warszawskim, jako wybitny lekarz kardiolog, który niejednemu uratował życie, jako strażnik pilnujący pamięci o zabitych i pomordowanych. Jego nazwisko pojawia się w dziejach polskiej opozycji antykomunistycznej. Wszystkie te opisy są prawdziwe, ale nie wyczerpują całej złożoności jego działań i historii. Vedi
L’INSURREZIONE del GHETTO del 1943: Powstanie wybuchło 19 kwietnia 1943 r. Do getta wkroczyły oddziały SS, by ostatecznie rozprawić się z resztką żydowskiej ludności. Walkę z nimi podjęło blisko 800 powstańców z Żydowskiej Organizacji Bojowej i Żydowskiego Związku Wojskowego. 8 maja Niemcy otoczyli bunkier powstańczego sztabu przy ul. Miłej 18. Dowódca ŻOB Mordechaj Anielewicz i jego podwładni popełnili samobójstwo. Walki w getcie trwały do 16 maja. Ich symbolicznym zakończeniem było wysadzenie Wielkiej Synagogi. Według danych niemieckich poległo około 7 tys. Żydów, a 6 tys. zginęło w pożarach i pod gruzami domów. Kolejnych 50 tys. wywieziono do obozów zagłady.
————-
Edelman: Opowiem ci o Mani Kac
z Markiem Edelmanem Rozmawiała Joanna Szczęsna, Gazeta Wyborcza 2008-04-19
Marek Edelman – żołnierz Żydowskiej Organizacji Bojowej, ostatni żyjący przywódca powstania w getcie warszawskim, w PRL-u działacz opozycji demokratycznej i “Solidarności”, lekarz.
Legenda Korczaka to wielka rzecz, ale taka Hendusia, która miała 21 lat, wyglądała jak stuprocentowa aryjka i mogla się uratować się, a poszła z dziećmi do wagonu, to dopiero prawdziwy człowiek – Marek Edelman wspomina powstanie w getcie warszawskim i ludzi, po których zniknęły wszelkie ślady
Joanna Szczęsna: Gdyby przeżyli, mieliby dzieci, wnuki, zachowałyby się rodzinne pamiątki, przetrwałyby rodzinne opowieści. Czasem mam wrażenie, że jakieś historie, osoby z tamtych czasów istnieją już tylko w Twojej pamięci. Mam tu odbitkę fotografii z obozu młodzieży z organizacji SKIF w 1936, może 1937 r. Stoisz tam w drugim rzędzie od dołu, drugi od lewej. Rozpoznajesz na niej kogoś oprócz siebie?
Marek Edelman: Nie wszystkich. Chłopak na dole zdjęcia, drugi od lewej, ten, co się tak nieśmiało uśmiecha, nazywał się Pelc. Był w naszych, bundowskich grupach bojowych, miał dowodzić “piątką” w getcie centralnym, ale jeszcze nie mieli broni. Kiedy w styczniu 1943 r. zaczęła się druga, masowa akcja likwidacyjna w getcie, całą jego grupę zgarnęli na Umschlagplatz. Ale on nie wszedł do wagonu, zaczął krzyczeć, żeby się bronić, że Niemców jest garstka, a ich są setki. Kilkadziesiąt osób go posłuchało, to była pierwsza zbiorowa odmowa na Umschlagplatzu. Niemcy zaczęli strzelać na oślep, jego ciało zostało tam przed wagonem, nawet nie było bardzo podziurawione, najwidoczniej z nerwów nie trafiali. Jego imienia nie pamiętam.
W raporcie “Getto walczy”, który napisałeś zaraz po wojnie, jest tylko jego inicjał – “B”. Anka Grupińska w książce “Odczytanie listy” podała pełne imię – Boruch.
- Może tak, ale zapomniałem. Trzeci od lewej to Rubin Lifszyc, który wyjechał z Polski zaraz po wybuchu wojny, dotarł do Anglii, był polskim lotnikiem, latał w RAF-ie jako nawigator. W dzień po podpisaniu kapitulacji Niemiec zginął w katastrofie lotniczej, leciał z misją wojskową z Londynu do Brukseli, jego samolot wpadł do morza.
Obok niego – Włodek Bergner, który na tym obozie grał na trąbce podbudkę, a wieczorem sygnał, żebyśmy kładli się spać. To on mi przysłał tych kilka zdjęć z naszych przedwojennych obozów. Jego rodzice coś chyba przeczuwali i już w 1938 r. wysłali go do rodziny w Australii. Żyje dziś w Izraelu, jest znanym malarzem, Yosl ma tam na imię. Kilka jego obrazów wisi u Ciebie w domu. Jeden z nich to portret dziewczynki o semickiej urodzie, jej twarz wraca jako stały motyw w wielu jego obrazach. Wasz wspólny kolega ze SKIF-u, Szulim Rosenberg, mówił mi, że to siostra Bergnera, która zginęła w warszawskim getcie.
- Nie, nie, to była jego przyjaciółka z klasy Mejmełe, on się w niej podkochiwał. Przeżyła wojnę w Rosji, wyszła potem za mąż, ale teraz już jej i tak nie ma. Ale ja o Włodku co innego chcę powiedzieć. Cały zachodni świat nie wierzył, udawał, że nie wierzy w to, co Niemcy robią w Polsce z Żydami. Nasze pierwsze meldunki z Wielkiej Akcji likwidacji warszawskiego getta latem 1942 r. BBC przetrzymywało przez kilka tygodni, bo uważali, że przesadzamy. A Włodek na drugim końcu świata wszystko wiedział bez naszych raportów. Jak popatrzysz na jego obrazy malowane w 1942, 1943 r., to tam wszystko jest: ciemność, rozpacz, grupki stłoczonych, przerażonych Żydów, może na Umschlagplatzu, a może w kolejce do komory gazowej.
Jeszcze kogoś rozpoznajesz na tym zdjęciu?
- Ta dziewczyna po prawej stronie, w jasnej bluzce, nazywała się Dager. Jej ojciec miał na Zamenhoffa, drugi dom od Nowolipek, zakład fotograficzny. Ona też wyjechała z Polski, mieszkała w Kanadzie. Pamiętam dobrze ten zakład, laborantką tam była Rutka, która jeszcze zanim uruchomiliśmy powielacz – zaraz w październiku 1939 r. – przepisywała ręcznie, na kratkowanym papierze, przez kalkę, nielegalne bundowskie gazetki, które kolportowaliśmy. Nad nią, po lewej stronie, stoi komendant naszego obozu Mojsze Gecł, po wojnie mieszkał w Kanadzie, miał piękną żonę, była tancerką.
SKIF to była taka półharcerska organizacja, młodzieżowa aplegierka Bundu, zapisałem się do niej jeszcze w szkole podstawowej, potem zostałem tam instruktorem. Założyliśmy świetlicę dla dzieci z Annopola. Tam stały baraki, do których eksmitowano bezrobotnych, straszna bieda. Kupiliśmy im mundurki, niebieskie bluzy, czerwone chusty i zostali SKIF-istami. Ale ja z czasu wojny już tych dzieciaków nie pamiętam, może jakieś pojedyncze osoby. Czy je w ogóle wysiedlili do warszawskiego getta? Czy poszły do wywózki w pierwszej kolejności? Nie wiem.
Sporo moich kolegów ze szkoły, ze SKIF-u, zaraz po wybuchu wojny uciekło na wschód, część z nich wydostała się potem dalej, bo japoński konsul w Wilnie Chiune Sugihara, nie oglądając się na swój rząd, wydał Żydom kilka tysięcy wiz. Do mnie też z Wilna, od przyjaciół Mamy, dotarła wiadomość, żebym do nich dołączył. Gdybym się zdecydował, byłbym teraz pewnie na jakimś amerykańskim uniwersytecie.
Nie lekarzem?
- Może nie lekarzem. No, ale ja wtedy spytałem Abraszy Bluma, jednego z ideowych przywódców Bundu, starszego ode mnie o kilkanaście lat: “Dlaczego ty sam nie wyjeżdżasz?”. On nie chciał. Ja też nie chciałem.
A czy na tej fotografii jest ktoś, z kim byłeś w powstaniu?
- Tak, Jurek Błones. Stoi u góry, po lewej stronie. Zobacz, jaki to był jasny chłopak. W getcie, w jego mieszkaniu na Nowolipiu drukowaliśmy bundowskie gazetki. Razem z siostrą Gutą i 13-letnim bratem Luśkiem, najmłodszym chyba żołnierzem Żydowskiej Organizacji Bojowej, trafił na Umschlagplatz. To było jesienią 1942 r., niby było w getcie spokojnie, zostali tylko ci, co pracowali w szopach, i nagle Niemcy złapali kilkaset osób do wywózki. Tam była cała grupa bundowska, trzymali się razem, żeby się nie pogubić. Włodek Rozowski wyłamał okno i po kolei ich wyrzucał, sam też wyskoczył. Wszyscy wrócili do getta i wszyscy walczyli w powstaniu.
Jurek dowodził jedną z naszych grup u szczotkarzy, bardzo był odważny, dużo by o tym opowiadać. Całe właściwie powstanie przeszliśmy razem.
To jego siostra Guta spała na Twoich papierosach, pilnowała ich.
- Tak, tak. Cała trójka przeżyła powstanie, potem wyszli kanałami – w tej grupie, co ja – potem byli w Łomiankach. A potem Jurek się rozchorował, znaleziono dla nich miejsce u chłopa pod Warszawą, a ten chłop, co obiecał ich przechować, doniósł na nich Niemcom. Wszystkich ich tam rozstrzelali, i jeszcze Zygmunta Frydrycha, który ich tam zawiózł.
W powstaniu nosiłeś długie buty, oficerki, trudno się je zdejmowało. Opowiedziałeś mi kiedyś, że to właśnie Jurka prosiłeś, żeby pomagał Ci je zdejmować. Mnie to utkwiło w głowie, jako taki bardzo osobisty gest.
- Baby, baby… Wiadomo przecież, że oficerki łatwiej włożyć niż zdjąć. Kiedyś w hotelach były takie specjalne koziołki do ich zdejmowania. Czy ja zresztą tak często w powstaniu buty zdejmowałem? Nie pamiętam.
Zobacz, ile można opowiedzieć historii wokół jednego zdjęcia, na którym zresztą nie wszystkich rozpoznałeś. Niewiele jednak zachowało się zdjęć sprzed wojny.
- Mam gdzieś zdjęcie z sanatorium im. Medema w Miedzeszynie, jestem tam ja i jeszcze jeden chłopak, Wassersztrum się nazywał. Spotkałem go we wrześniu 1939 r., brał udział w obronie Warszawy, w żydowskich oddziałach zorganizowanych przez Szmula Zygielbojma i Abraszę Bluma. Zapamiętałem to spotkanie, bo opowiadał mi, że trafiła mu się wspaniała dziewczyna i jak bardzo jest w niej zakochany. A potem zginął, chyba na Woli.
Nas wysyłali do tego sanatorium na miesiąc albo sześć tygodni, żebyśmy tam pooddychali świeżym powietrzem. Przed wojną gruźlica to była powszechna rzecz, prawie wszystkie dzieci miały zespół pierwotny. Całe sanatorium w którymś momencie wysiedlono do getta na Mylną. Dziećmi opiekowała się tam moja koleżanka z klasy, Hendusia Himelfarb.
Przechodziłem akurat tamtędy i zobaczyłem ją przez okno. “Chodź, Hendusiu, ja cię wyprowadzę” – powiedziałem. Spytała: “A dzieci, co z dziećmi?”. I została, i – z lekarką Różą Eichner – poszła z nimi na Umschlagplatz. Ona nie miała wielkiego doświadczenia, młodziutka była, pedagogiem została z przypadku wojennego. Legenda Janusza Korczaka to wielka rzecz, on jest symbolem tych wszystkich nauczycieli, którzy nie opuścili dzieci, ale ja uważam, że taka Hendusia, która miała 21 lat, wyglądała jak stuprocentowa aryjka i miała wszelkie szanse na uratowanie się, a zdecydowała się iść z dziećmi do wagonu, to dopiero prawdziwy człowiek.
A swoją drogą zastanawiam się, jak to się stało, że nikt z wychowanków Korczaka nie wstąpił do ŻOB-u. Przecież cała młodzież, która była jakoś zorganizowana, czy to bundowcy, czy syjoniści, w końcu znalazła się w powstaniu.
Opowiedz o tych osobach, które miały wybór, czy może szansę, a zdecydowały się podzielić los swoich bliskich czy ludzi, za których czuły się odpowiedzialne.
- Pola Lipszyc, która prowadziła teatrzyk SKIF-u na Krochmalnej, dwa razy w tygodniu organizowała przedstawienia dla najuboższych dzieci. Kiedy w czasie Wielkiej Akcji wróciła do domu i zobaczyła, że mamy nie ma, że już ją zabrali na Umschlagplatz, pobiegła za nią, a jak się spieszyła się, żeby zdążyć przed odejściem transportu!
Albo kobieta Berka Sznajdmila, modystka Ruta Perenson. Kiedy drugiego dnia powstania przechodziliśmy z szopu szczotkarzy, gdzie już się paliło, chciałem ją zabrać. Mówię jej: “Weź synka – on miał jakieś dziesięć lat – przejdziesz z nami”. Spytała: “A co z mamą? Nie mogę zostawić jej samej”. Wiadomo było, że mama nie da rady przebiec przez ulicę pod niemieckim ostrzałem. I tak Ruta została w schronie na Świętojerskiej. Berek był w niej bardzo zakochany, specjalnie dla niej wrócił z Wilna do Warszawy. Kiedy się dowiedział, że ona tam została, chciał po nich wracać. Musiałem mu uprzytomnić, że tam nikt nie mógł ocaleć.
Mama mojego kolegi z klasy, Majusa, Sonia Nowogródzka, bardzo ważna osoba w Bundzie, w getcie pracowała w Towarzystwie Opieki nad Sierotami i Dziećmi Opuszczonymi. W czasie Wielkiej Akcji powiedziała mi: “Patrz, kto zostaje w getcie: drobnomieszczaństwo i kołtuństwo, cały proletariat idzie na Umschlagplatz”. Nie próbowała się ratować, kilka dni później zobaczyłem z balkonu – zresztą w jej mieszkaniu – jak maszeruje w kolumnie w kierunku Umschlagplatzu.
Albo taki pan Zyferman, którego imienia nie pamiętam. Mieliśmy u niego w mieszkaniu drukarnię, przychodziliśmy tam drukować chyba dwa razy w tygodniu. Po pracy maszynę chowało się za piekarnikiem w kuchni węglowej, tam była zrobiona taka specjalna dziura.
Kiedy zaczęła się akcja wysiedleńcza, pan Zyferman powiedział, że on się nie podda, nie wyjdzie z mieszkania. Próbowałem go przekonywać, że drukarnia jest dobrze schowana, a on w drodze na Umschlagplatz zawsze się może jakoś wykręcić, zna przecież różne osoby. Zresztą był potężnym chłopem, mógłby nawet z wagonu uciec. Ale on się uparł, że nie, że musi pilnować maszyny. Gdyby zszedł na dół, kiedy wysiedlali jego dom, to mógłby ocaleć. A tak, to go znalazłem zabitego w drzwiach do tego pomieszczenia, gdzie była skrytka.Co jeszcze mogę o nim powiedzieć? Że był fajny chłopak, że później tę maszynę – z przygodami – udało nam się wynieść z jego domu. To już jest jednak inna historia. Musisz pamiętać, że nie wszyscy mieli wybór, nie każdemu dane było podejmować decyzję. Ludzi dziesiątkował tyfus, marli z głodu. Opowiem ci historię Mani Kac. Jej ojciec, który miał pracownię kołder na Żelaznej, zaproponował mi, że będzie mi dobrze płacił – a było to już po śmierci mojej mamy – bylebym tylko nauczył Manię czytać. To byłby chyba etat dożywotni, bo Mania miała – jak byśmy dziś powiedzieli – dysleksję i nie wiem, czy wyszliśmy poza “Ala ma kota”. Ale przyszła wojna, Mania zaczęła występować w SKIF-owskim teatrzyku prowadzonym przez Polę Lipszyc i okazało się, że świetnie tańczy i śpiewa, a do tego umiejętność czytania wcale nie jest potrzebna. A potem umarła, z głodu. Natomiast Blumce Klog, z którą drukowałem nasze bundowskie gazetki u pana Zyfermana, udało się wyjść z tyfusu. Jej ojciec – Lazar – był ważną figurą w Bundzie, przewodniczącym związku drukarzy i szefem wszystkich związków zawodowych. W październiku 1942 r., kiedy była narada z syjonistami, czy powołujemy wspólnie Żydowską Organizację Bojową, to właśnie jego głos przeważył na “tak”.Na tyfus właściwie nie było lekarstwa, dawało się tylko zastrzyki z glukozy, żeby serce wytrzymało gorączkę. Kryzys przychodził w nieparzyste dni choroby, mało kto przeżywał 11. dzień, a Blumka przetrzymała. Zakochała się potem w chłopaku ze służby porządkowej, nieciekawy był, wyjechali z Warszawy i z tego, co wiem, ukrywali się gdzieś pod Radomiem. Włosy miała tak czarne, że aż granatowe, ktoś musiał ją wydać, zginęła na Majdanku.Dużo jest zakochanych w Twoich opowieściach. – Bo gdyby nie było miłości w getcie, nie dałoby się żyć. Chodziło o to, żeby nie być samemu, żeby ktoś na ciebie czekał. Z miłości ludzie ratowali komuś życie albo szli na Umschlagplatz, byle tylko być do końca z bliską osobą. Chciałbym, żeby ktoś napisał o tym książkę albo nakręcił film.
Wiem, namawiałeś różne osoby, żeby się do tego zabrały.
- Spisałem kilka takich historii o miłości w getcie warszawskim. Prawdziwych. I dałem to do “Zeszytów Literackich”, pójdzie w najbliższym numerze. Może to kogoś zainspiruje.
Będzie tam o pielęgniarce, pani Tenenbaumowej, która miała “numerek życia” chroniący do pewnego momentu przed wywózką i oddała go córce.
- A sama popełniła samobójstwo. Jej córka Deda wkrótce potem poznała chłopaka, zakochali się w sobie do wariactwa, Deda odżyła i rozkwitła. Potem zgłosiła się z aryjskiej strony koleżanka jej mamy ze szkoły pielęgniarskiej i sama z siebie zadeklarowała, że może wziąć ją na przechowanie. Zabrała i ją, i chłopaka. Mieli tam u niej sześć tygodni – może zresztą nawet całe trzy miesiące – wielkiej miłości. Dopóki ich ktoś nie wydał. Jeszcze przed powstaniem dowiedzieliśmy się, że nie żyją. Kto i jakim sposobem dowiedział się, że tam się ukrywają, przecież oni nie wychodzili z domu, choć Deda była jasną blondynką – tego nie wiadomo. Może jakaś sklepikarka zauważyła, że ta pielęgniarka kupuje więcej jedzenia, i złożyła donos?
Nie bardzo optymistyczne są te Twoje opowieści o miłości.
- Cicho, nie znasz się na tym, właśnie że optymistyczne.
W szpitalu Bersonów i Baumanów, w laboratorium, pracowała Fajga Fersztówna, przed wojną wybitna asystentka prof. Hirszfelda. Ona miała takie wspaniałe włosy, każdy na palec gruby. Ale powodzenia specjalnie nie miała. Mieszkała z bratem na Nalewkach, gdzieś między Gęsią a Miłą, on bardzo jej pilnował.
Na przełomie stycznia i lutego 1943 r. robiliśmy napady na piekarzy, którzy nie chcieli dawać pieczywa dla ŻOB-u. Wracałem nocą po dachach z takiej akcji, wszedłem do ich mieszkania. Łóżko było tam jedno, spała na nim z bratem, kazałem im się posunąć i przespałem się do rana. Niedługo potem Fajgę wzięli na Umschlagplatz, ale – jak mi ktoś opowiedział – kilka dni wcześniej spotkała chłopaka i zakochała się. Patrz, tyle lat minęło, nic mi do tego, a ja wciąż się zastanawiam: upilnował brat jej cnoty czy też Fajga zdążyła zaznać miłości przed śmiercią.
A teraz opowiem ci historię bez nazwiska. Mieliśmy taką świetną łączniczkę w ŻOB-ie, po całej Polsce utrzymywała kontakty, świetnie mówiła po niemiecku, siadała tylko w wagonach dla Niemców. Kiedyś wdała się z jakimś oficerem w rozmowę, Beethoven, Tomasz Mann, te rzeczy. Przyjemnie z nią konwersował, a jak pociąg zatrzymał się na stacji, oświadczył: “Pani to musi być Żydówką, idziemy na posterunek, albo…”. I ona nie miała wyjścia.
Potem niepotrzebnie zwierzyła się z tego narzeczonemu, który zaczął jej robić sceny zazdrości. I wiesz, co się stało? Z następnej misji, do getta w Wilnie, ona już nie wróciła. Rozumiesz dlaczego? Bo on ją – idiota – pozbawił pewności siebie. Sam przeżył powstanie, wyszedł razem z nami kanałami, ale zatruł się wodą ze ścieków i zmarł, chyba jeszcze w tym lesie w Łomiankach. Wiem, o kim mówisz, ona została niedługo po wojnie odznaczona krzyżem Virtuti Militari… – Skąd to wiesz?
Układałam kiedyś u Ciebie jakieś papiery i znalazłam list od pani, która przygotowywała słownik wszystkich kobiet odznaczonych Virtuti od jego ustanowienia. Pytała Cię, czy możesz coś dodać do notek biograficznych dziesięciu kobiet z ŻOB-u.
- Czy ja jej odpisałem?
Tego nie wiem.
- Wszystko jedno, to chyba i tak nie jest opowieść do słownika.
Ja, niestety, nie pamiętam wszystkich nazwisk i twarzy naszych łączniczek i kolporterek sprzed Wielkiej Akcji. Żadna z nich zresztą nie przeżyła. Nie, jedna przeżyła, nazywała się Maria Szifman. W przeddzień wybuchu powstania – 18 kwietnia – złamała nogę i została w szpitalu. Była w gipsie, nie mogła się ruszyć, Niemcy zastrzelili ją na łóżku.
Opowiadałeś mi o jednym takim Niemcu, który specjalizował się w strzelaniu do pacjentów.
- To był wyjątkowy skurwiel, na oddziale złamań chodził od łóżka do łóżka i po prostu zabijał. Był wyższa szarża, nie musiał tego robić, ale lubił. Blescher się nazywał.
Gdzieś w okolicy drugiej akcji wysiedleńczej, to jest w styczniu 1943 r., zobaczyłem go na Gęsiej 6, gdzie mieszkał personel szpitalny. Miałem przy sobie rewolwer, ale nie zdecydowałem się go zabić, choć powinienem. Do dziś się tego wstydzę. Ale stał w bramie, w grupie paru osób, bałem się, że kogoś postrzelę. Rewolwer dostałem poprzedniego dnia, nawet go nie wypróbowałem, prawdę mówiąc, nie umiałem jeszcze wtedy strzelać.
Blescher potem ukrywał się w Niemczech, zresztą, co ja mówię ukrywał, żył pod własnym nazwiskiem i robił za dobrotliwego starszego pana. Byłem w latach 50. świadkiem na jego procesie, dostał karę śmierci.
Złamać nogę albo być rannym w nogę, to była najgorsza rzecz, jaka mogła się przytrafić w getcie, bo wtedy nie mogłeś uciekać. Chociaż Merdek – Mordechaj Growas, dowódca jednej z grup w getcie centralnym – z ranną nogą przebiegł kilkaset metrów, schował się na strychu, nikt mu nie zrobił opatrunku, sam przewiązał sobie ranę i po paru tygodniach chodził jak marzenie. Widać kość nie była ruszona. Wyszedł kanałami, był z nami w Łomiankach.
Siedzieliśmy tam kilka dni w lasku, czy raczej zagajniku, aż przyszedł rozkaz od Grota-Roweckiego, żeby przedzierać się do lasów wyszkowskich, tam nas przyjmie oddział partyzancki AK. Poszła tam grupa jakichś dziesięciu ludzi, w tym Merdek, i ślad po nich zaginął. Aleksander Kamiński dawał potem ogłoszenia w “Biuletynie Informacyjnym”, żeby się zgłosili, ale się nie zgłosili. Czy ich zabili w tym oddziale, czy raczej wcześniej, przy przeprawie przez Bug, zanim dotarli do oddziału wskazanego przez Grota, tego dziś nie dojdziesz.
Z tych, co walczyli w powstaniu, żyją – poza Tobą – tylko Kazik Ratajzer i Pnina Grynszpan w Izraelu, a w Kanadzie – Bronek Szpigel.
- Tak. A z naszych łączniczek, już po aryjskiej stronie – Marysia Zielona i Irka wariatka. Ta to była numer. Piękna dziewczyna, rozumu miała akurat tyle, ile potrzeba, nie więcej, po niemiecku znała kilka słów, “Verzeiung”, “Bitte” i może jeszcze “Guten Tag”. Wkładała czarny płaszcz, kapelusz z wielkim rondem i siadała w przedziale dla oficerów. Już po chwili zasypiała z głową na czyimś ramieniu.
Tylko, że ona już od dawna udaje, że jest kimś innym. Do niczego się nie przyznaje – jakie getto, jaka łączniczka? Odmłodziła się o dziesięć lat, przybrała sobie włoskie nazwisko, pisze wiersze po włosku, nawet przetłumaczyli je na polski, takie tam wzdychy. Z nikim z nas nie kontaktowała się od lat, a jak kiedyś spotkała się w windzie z Alą Margolis, popatrzyła na nią tak, jakby widziała ją pierwszy raz w życiu.
Na koniec chciałabym Ci coś pokazać. We wszystkich wspomnieniach podajesz, że Twoja mama umarła, jak byłeś małym chłopcem, w 1933 albo 1934 r. A ja przeglądając w bibliotece Medema w Paryżu “Jidisze Cajtung” znalazłam jej nekrolog. Spisałam go sobie: “Z głębokim żalem zawiadamiamy o przedwczesnym zgonie oddanej długoletniej działaczki Bundowskiej, tow. Cypa Edelman”. Podpisane Warszawski Komitet Bundu. I data: 20 listopada 1937 r.
- Nie może być. Dałem ci przecież takie moje przedwojenne zdjęcie, które niedawno ktoś mi przysłał. Ile mogę mieć na nim lat? 13? 14? Nie więcej. A mnie się zdaje, że to zdjęcie było zrobione już po śmierci mamy.
No, ale ja zawsze powtarzam, że sprzed wojny pamiętam tylko jakieś strzępy i okruchy, oderwane epizody i żadnych dat. U Imre Kertesza, tego noblisty, wyczytałem, że jemu przydarzyło się coś podobnego, też mu się wytarły z pamięci przedwojenne wspomnienia, też zapomniał, kim był i jaki był.
Do mnie czasem przypływają jakieś obrazki.
Na przykład, że w jakiś piątkowy wieczór siedzę na parapecie w naszym mieszkaniu na Franciszkańskiej 14 i liczę Żydówki, które niosą garnki z czulentem, żeby je wsadzić do rozgrzanego pieca w pobliskiej piekarni. Idą w stronę Gęsiej, do tych większych numerów. A w sobotę po południu te garnki z czulentem niosą z powrotem szabes gojki. Albo że siedzę w stołowym u naszej sąsiadki z Franciszkańskiej, pani Lewinson, która była buchalterką i po śmierci mamy zapraszała mnie czasem w sobotę na rybę podawaną na ciepło z kluseczkami. Jej córka była żoną malarza Fridmana i on namalował jej akt. Ten obraz wisi w sypialni, oglądam go przez szparę w drzwiach. Taka świetlista, naga kobieta na intensywnie niebieskim tle.
W 1939 r. na nasz dom spadła bomba, u Lewinsonów wszystko się spaliło, obraz też, i już tylko ja jeden mam go przed oczami.
——–
Edelman opowiada o Powstaniu w Getcie
Witold Bereś, Krzysztof Burnetko, Gazeta Wyborcza 2008-04-17
Marek Edelman: Przestańcie robić ze mnie jakiegoś bohatera. Kogo to obchodzi, ile było karabinów i kto gdzie strzelał. Mówicie o tym tak serio, ale przecież wtedy byliśmy też młodymi ludźmi, gówniarzami. Wiecie ile wygłupów było nam w głowie?
W kilka godzin po zagładzie bunkra i śmierci Anielewicza, już wieczorem, Edelman wraz z kilkoma innymi osobami, w tym z “Celiną”, idzie sprawdzić, co się dzieje na Miłej. Idą przez morze ruin. W pewnym momencie pod “Celiną” załamuje się strop piwnicy… Edelman w ostatniej chwili ratuje jej życie. Wtedy też odnajduje piętnaście cudem ocalałych osób ukrytych w skrytce pod drzwiami i od nich właśnie dowiaduje się, co się stało w bunkrze…
To jedna z tych chwil, kiedy ratuje cudze życie. Bo choć nigdy nie będzie o tym lubił mówić, wiadomo, że samą tylko “Celinę” jeszcze dwukrotnie uratuje podczas Powstania Warszawskiego.
Niespodziewanie – nawet dla samego siebie – staje się w tym czasie oparciem dla innych. Joannie Szczęsnej powie, że nie wie, czemu ludzie go słuchali, bo przecież nie był zbyt poważny.
Dziś dodaje: – No dobrze – byliśmy dzielni. Odważni. Ale wojskowo? Jak popatrzeć na Niemców – to nas nie było. Wiec ważniejsze chyba, że kierowaliśmy się jakimiś wspólnymi wartościami.
I przyjaźń też była tu ważna.
Pnina Grynszpan-Frymer opowie Ance Grupińskiej (“Ciągle po kole”) podobną historię: “Marek był komendantem terenu, a komendantem grupy był Jurek Błones. Marek robił takie alarmy nocne, sprawdzał naszą gotowość. Z zegarkiem w ręku patrzył, w jakim czasie jesteśmy gotowi do ataku. Był bardzo zimny i bardzo odważny. On był odpowiedzialnym człowiekiem i dlatego czułam się przy nim bezpiecznie.
Już w czasie powstania po likwidacji terenu szczotkarzy przeszliśmy z getta centralnego do bunkra przy Franciszkańskiej 32. Marek był organizatorem tego przejścia. Przeprowadził trzy grupy – moją, czyli Hersza Berlińskiego, grupę Droru Henocha Gutmana i swoją – bundowską”.
Kiedy wiosną 2008 roku rozmawiamy z Pniną w Tel Awiwie, uzupełnia opis tamtej sytuacji:
“Marek to był mój komendant. Dosłownie. To było tak: mój ówczesny dowódca nagle zapowiedział, że chce sam, bez nas, przejść na aryjską stronę. To mnie załamało. I kiedy podeszłam do Marka i mu o tym powiedziałam, odpowiedział spokojnie: “Nic się nie bój – teraz ja będę twoim dowódcą. I nic ci się nie stanie. Bądź spokojna…”
Edelman: “W powstaniu miałem też pod sobą paru komunistów. Gdzieś na początku maja zaczęli jęczeć, że mają za mało broni, i oświadczyli mi, że zaczynają głodówkę. Proszę bardzo, mówię, nie ma co jeść – bo i tak nie ma co jeść – możecie sobie robić głodówkę. Tyle że akurat znalazł się jakiś cukier. Ktoś rozmieszał go z wodą i wszyscy mogli pić. A ci tu – głodówka. Ja buntów nie znoszę. Mówię do moich: rozbroić ich i doprowadzić! A oni dalej mówią, że nie będą pić tej wody z cukrem. Miałem jednak gnata… No i wypili…”.
Jaka różnica w porównaniu z Edelmanem z samego początku getta! Adina Blady-Szwajgier, Inka, napisze o wcześniejszych chwilach: “Był piękny lipcowy dzień. To było jeszcze przed zamknięciem getta. Ja przyszłam do pracy do szpitala w takiej bardzo ładnej, przedwojennej garsonce z krepy. To ważne, że z krepy, bo tego materiału nie należy moczyć. Podeszłam do okna, a tam, przed budynkiem, Marek podlewał trawnik. Jak mnie zobaczył, spokojnie skierował sikawkę w moją stronę. Wyskoczyłam przez okno, to był parter, i zaczęliśmy się bić na trawniku”.
Gdy Paula Sawicka w kilkadziesiąt lat po wojnie na jego prośbę odwiedzi w Nowym Jorku jego dawną narzeczoną Stasię i zapyta, jaki wtedy był, usłyszy: „Bezwzględny. Ale wszyscy czuliśmy się przy nim bezpieczni”.
Sawicka: „Stasia mówiła mi: »Wszyscy na nim polegaliśmy. Siedzieliśmy w domu i czekaliśmy, aż przyjdzie i przyniesie bańkę zupy. Inaczej bylibyśmy głodni. Nie musieliśmy się o nic bać, bo wiedzieliśmy, że Marek wszystko załatwi «. To wyznanie było niesamowite również przez to, że oni wszyscy byli od Marka starsi”.
Stasia, czyli Ryfka Rozensztajn. Pięknie, jak będzie wspominał Edelman, śpiewała, miała piękny głos, ładnie rysowała, miała czarne warkocze i była dla niego podporą.
Edelman opowiadał kiedyś Sawickiej, że Stasia w getcie zarabiała, malując fantazyjnie rączki od parasoli. Gdy Sawicka zdziwiona pyta, jak to możliwe, że to się sprzedawało (“W getcie?!?”), usłyszy: “A ty co? Myślisz, że w getcie deszcz nie padał?”.
Więc Stasia była dziewczyną Marka Edelmana. Choć wygląda też na to, że była z Welwłem Rozowskim “Włodkiem” na początku wojny… W każdym razie Alina Margolis pamięta, że o Rozowskim mówiło się “mąż żony Marka”. Paula Sawicka: “A mnie Inka mówiła, że o Marku mówiono “mąż żony Włodka”.
W małym zbiorku opowiadań Aliny Margolis “Ala z elementarza” jest opowiadanie “Strzały” opisujące tamte czasy i zmieniające nazwiska bohaterów. “Pnina, która nigdzie nie wychodziła, gotowała codziennie jakąś zupę z erzaców. Czasem pływały w niej skrawki końskiego mięsa. Mieszkała z mężem i przyjacielem. Nie byłam tym nawet zdziwiona.. Dziwiłam się natomiast, że nikt nie protestował, gdy zostawiała dla nich najlepsze kąski pływające w rzadkiej zupie”.
Edelman: “Stasia to była moja dziewczyna! Ale choć od niej nauczyłem się całego życia, to się słuchała! Znałem ją wcześniej, jeszcze jako wielką działaczkę w Skifie, gdy ja byłem kompletnym gówniarzem”.
- To jak się to stało, że został Pan szefem?
“Po prostu postawili mnie w takiej sytuacji, że mam rządzić, i wtedy wszystko staje się bez znaczenia. A że nie byłem aniołem… Wszystko dlatego, że bardzo szybko zależało ode mnie ich życie. l Inki, i Stasi, i Tosi Goliborskiej…. To przez to te wszystkie wzdychy… To zresztą nie ma znaczenia. Ważne jest, że było powstanie, że był opór, że trwał długo i że wielka armia niemiecka, która miała tysiące żołnierzy, musiała trzy tygodnie walczyć z dwustoma chłopakami. To jest ważne, a nie to, czy ktoś strzelał z rogu Niskiej, czy z okna ze Śliskiej… Zresztą zwykle nikt nie strzelał, bo nie było czym. Zresztą – co ja mogłem? Przecież takich, co to im się wydawało, że ode mnie zależą, było dużo. Bardzo dużo. Tylko że niewielu przeżyło”.
- Pańscy podwładni, koledzy z getta mówili, że był Pan jak ojciec: że chociaż tak samo młody jak oni, opiekował się Pan nimi.
“Miałem stanowisko i byłem za nich odpowiedzialny. Jak się jest odpowiedzialnym, a szczególnie jak to jest takie niby wojsko, to wszyscy muszą być posłuszni dowódcy. Ci, którzy byli nieposłuszni, zginęli, a ci, co byli posłuszni, przetrwali. Potem różne rzeczy się działy, ale do 10 maja ci, którzy byli posłuszni, byli w grupie, nie mieli własnych pomysłów – przetrwali. Więc to nie jest żadna opieka. Co zresztą znaczy opieka, jeśli chodzi o… Ta mała się bała, więc powiedziałem: chodź koło mnie, będę cię trzymał za rękę. Jej oczywiście nic nie mogło pomóc, ale poczuła się pewniej. To nic nie było, ona robiła to samo co inni, bała się, ale jej się zdawało, że jak mnie trzyma za rękę, to jest dobrze. Ile ona miała lat, szesnaście czy niewiele więcej… Ja się nie dziwię. Ale to nie jest opieka. Jak się jest na jakimś stanowisku, to się ma obowiązki. Mogłem nie wziąć tego stanowiska, ale wziąłem. Też przez przypadek, bo przecież nie powinienem tam być. Tam powinien być taki doświadczony człowiek, który… Ale on ustąpił. Nikogo nie było, to mnie tam popchnęli i dlatego tam byłem. To wszystko jest zbieg okoliczności, przypadek”.
- Pan też mógł przecież powiedzieć: nie.
„Mogłem, ale nie powiedziałem, bo sam wcześniej głosowałem, żeby tę organizację stworzyć. Jak się już na coś zgodzisz, masz wykonywać swoje zadania, to, co do ciebie należy. A wy szukacie tylko »duszy «”.
*Rozdział z książki Witolda Beresia, Krzysztofa Burnetki pt. “Marek Edelman. Życie. Po prostu”. Świat Książki, Warszawa 2008
———–
Fragment książki Edelmana “I była miłość w getcie”
Marek Edelman, żołnierz Żydowskiej Organizacji Bojowej, ostatni żyjący…, Gazeta Wyborcza 2009-02-08
Lekarze szli nielegalnie do chorych w getcie, tam, gdzie prosiłem – taki chłopak, taki nikt, goniec. Nie wiem, dlaczego mnie słuchali, takiego gówniarza, oni, poważni ludzie – Fragment książki “I była miłość w getcie”.
Zanim wojna wybuchła, byłem nikim. Chłopakiem po maturze. Bezczelnym chłopakiem. Niewychowanym. Pracowałem w takiej firmie – Ogoldwicht. Kazali mi sumować długie kolumny liczb, a ja zawsze błędy robiłem. Potem mnie wyrzucili i pracowałem jako sekretarz Komitetu Pomocy Żydom wyrzuconym z Niemiec do Polski.
W przeddzień wybuchu wojny wróciłem z wakacji do Warszawy. Wciąż byłem nikim, ale teraz nie miałem też pracy. Poszedłem do doktor Hellerowej, która znała moją mamę. Dała mi pracę gońca. Dalej byłem nikim, bo kim jest goniec w utrwalonej od dawna hierarchii szpitala?
(((
W szkole na Karmelickiej 29 znalazłem powielacz. Po prostu stał sobie w szafie. Trzeba było zrobić z niego użytek. Znałem Rutkę, naczelną laborantkę w zakładzie fotograficznym Dagera. Otóż Rutka miała aparat radiowy w piwnicy na Zamenhofa. Była na nasłuchu, a potem pisała ręcznie komunikaty z najnowszymi wiadomościami. Zacząłem je przepisywać na maszynie i powielać na tym znalezionym powielaczu. Nie pamiętam, jak to się stało, że w miejsce komunikatów z nasłuchu zaczął wychodzić “Biuletyn”. Stasia [Rozensztajn] narysowała winietę i ten sam nagłówek istniał przez cały czas getta. Nie umiem też powiedzieć, kiedy to się zaczęło, ale bardzo wcześnie. “Biuletyn” był w getcie gazetą Bundu [partia żydowskich socjalistów].
I wtedy zacząłem być u bundowskiego szefostwa na posyłki.
Maurycego Orzecha nie mogłem znać przed wojną. Wiedziałem, oczywiście, kim jest. To była ważna osoba i miał już z 50 lat.
Berka Sznajdmila musiałem znać przed wojną, bo był dowódcą młodzieżowej milicji Cukunftu [przybudówki Bundu]. Uczył tych młodych samoobrony i jak posługiwać się sztalrutką. To była niewielka, zrobiona z żółtego metalu rurka-rączka, którą trzymało się schowaną w dłoni, a jak się nią umiejętnie potrząsnęło, to za sprawą trzech ukrytych wewnątrz sprężyn wydłużała się w długi kij, i to była świetna broń. Bo bronią przeciwnika [np. bojówek ONR-u] były kastety i żyletki. A dokładniej, przytwierdzone powyżej kolan deseczki z obsadzonymi na sztorc żyletkami.
Ich posiadacze “patrolowali” najczęściej Nowy Świat i Krakowskie Przedmieście, a każdego napotkanego Żyda częstowali kopniakiem z tak uzbrojonego kolana. Lubili znęcać się nad żydowskimi dziećmi, które w pierwszych dniach września przychodziły po podręczniki do księgarni Gebethnera i Wolfa na Krakowskim Przedmieściu, dziś jest tu księgarnia naukowa im. Prusa.
Dla Bernarda Goldsztajna, chociaż był ojcem mojego przyjaciela, miałem wielki respekt, bo był w Bundzie ważną i popularną postacią.
Szmula Zygielbojma znałem, jego syn należał do naszej paczki. Przyjechał z Łodzi w pierwszych dniach września 1939 r. i podczas obrony Warszawy organizował żydowskie bataliony robotnicze. To był wielki działacz bundowskich związków zawodowych. Zawsze dużo pisał i do czasu opuszczenia getta i Polski pisał również do “Biuletynu”. Wyjechał w grudniu 1939. W getcie widywałem go czasami u Estery Iwińskiej. [W maju 1943 r. w Londynie Zygielbojm popełni samobójstwo na znak protestu przeciw bezczynności aliantów wobec ludobójstwa Żydów].
Esterę Iwińską, siostrę Altera [Wiktor, działacz Bundu, zamordowany potem przez NKWD], znałem sprzed wojny. To chyba ona załatwiła mi posadę u Ogoldwichta. Zawsze mnie objeżdżała, kiedy do niej przychodziłem. Była wielkim adwokatem politycznym i wielkim autorytetem, więc potulnie jej słuchałem. Wyjechała niedługo po Zygielbojmie.
(((
Dość szybko na tym powielaczu Bund zaczął wydawać “Biuletyn”, a ja zajmowałem się powielaniem i kolportażem. Przecież byłem tylko gońcem, młodym chłopakiem, a oni doświadczonymi działaczami i autorytetami.
Kiedyś poszła plotka, jak się okazało później, nieprawdziwa, że ktoś, gdzieś jest podejrzany i może sypie. Na wszelki wypadek szefostwo Bundu kazało zawiesić wszystkie kontakty. A ja właśnie robiłem “Biuletyn”, był prawie gotowy, a że byłem bezczelny, w tajemnicy przed nimi go skończyłem. Ale nie miałem jak go rozkolportować, bo i kolportaż był zawieszony. A szkoda mi było tych 500 egzemplarzy z najnowszymi wiadomościami z frontu, które z każdym dniem traciły aktualność.
Nie wiedziałem, co zrobić, ale w końcu wymyśliłem. Kupiłem kiełbasę, pół litra wódki i zaprosiłem Bernarda, Berka i Abraszę Bluma. Była też Stasia, ona umiała przyrządzić taki napój, niby-herbatę. Musiało być jeszcze coś do picia, bo co to jest pół litra wódki?
I przy tej wódce powiedziałem im, że mam 500 egzemplarzy “Biuletynu” i dwie łączniczki: Miriam Szyfman, która była szefową wszystkich kolporterek (to jej kiedyś pękły w dorożce majtki wyładowane bibułą), i Zosię – sprawdź, jej nazwisko jest na pomniku zabitych w Zielonce. [Chodzi o pomnik postawiony tuż po wojnie na cmentarzu żydowskim przy Okopowej w Warszawie. Pochowano tam ekshumowanych bundowców - bojowników z getta, którzy zostali zadenuncjowani i rozstrzelani w 1943 r. Zosia została pochowana jako Fajgełe Goldsztajn].
Powiedziałem, że muszę to rozkolportować, bo “Biuletyn” będzie zaraz do wyrzucenia. Niby pytałem o zgodę, ale nie pamiętam, czy nie powiedziałem im tego już po fakcie. Tak czy tak, swoje zrobiłem i akceptację dostałem.
Niedługo potem praca zamarła. I zrobiła się z tego sprawa. Szef Cukunftu, Henoch Rus, domagał się od szefostwa zgody na wznowienie działalności. A oni mu wtedy powiedzieli: – Co ty się tyle pytasz? Marek nie pytał i zrobił.
Ten Rus to był też poważny człowiek, nie to co ja. Do tego czasu nikt się ze mną nie liczył. Byłem od drukowania gazetek i dla szefostwa na posyłki. Ale widać wciąż byłem bezczelny. A od czasu tej historii z “Biuletynem” mogłem robić, co chciałem, i nikt mi się nie wtrącał. To wtedy chyba zaczęli mnie słuchać. Sam się do nich wdrapałem.
Henoch Rus miał małe dziecko. I to dziecko zachorowało. Sprowadziłem ze szpitala lekarza, który powiedział, że konieczna jest transfuzja. Okazało się, że nie ma odpowiedniej grupy krwi. A mnie właśnie zbadali krew i dostałem kartkę, że mam grupę “0″, więc powiedziałem, żeby wzięli krew ode mnie. Wtedy się uważało, że “0″ można dać każdemu. To była tragiczna scena: przetoczyli dziecku moją krew, a ono dostało wstrząsu i umarło. Dużo później okazało się, że pomylili moje wyniki i dostałem cudzą kartkę, bo naprawdę mam grupę AB.
Potem była akcja i brali wszystkich na Umschlagplatz. A do mnie przyszedł Rus i powiedział: – Jestem ci wdzięczny, że moje dziecko umarło na łóżku z powodu twojej krwi, a nie poszło do wagonu [i do obozu zagłady].
(((
Patrzę na siebie, gońca w szpitalu, i zastanawiam się, jak to było. Ile razy była potrzeba, szedłem do tych lekarzy i oni mnie słuchali, szli tam, gdzie prosiłem, taki chłopak, taki nikt, goniec – musiałem być strasznie bezczelny – nie wiem, dlaczego mnie słuchali, takiego gówniarza, oni, poważni ludzie. Pracowali w szpitalu i żeby spełnić moją prośbę, musieli stamtąd wyjść nielegalnie, bo nie wolno im było opuszczać szpitala i pójść do jakiegoś obcego mieszkania. Ryzykowali za nic, bez pieniędzy, tylko dlatego, że poprosiłem.
Ciekawe, dlaczego oni tak szli. Wszystkie te przypadki, do których ich zabierałem, były wtedy w getcie codziennością. Za każdymi drzwiami byli chorzy potrzebujący lekarza.
I zawsze się zastanawiam, dlaczego doktor naczelna dała mi numerek życia, przecież w szpitalu byłem tylko gońcem.
Skróty od redakcji “Gazety” – Książka Marka Edelmana „I była miłość w getcie”, z przedmową Jacka Bocheńskiego, ukazuje się w tych dniach nakładem Świata Książki – Opowieści Marka Edelmana wysłuchała i zapisała ją Paula Sawicka.
———
SULLA SUA PARTECIPAZIONE ALL’INSURREZIONE DI VARSAVIA DEL 1944
Marek Edelman: Strzępy pamięci
Marek Edelman, GW 2008-10-24
Powstanie Warszawskie jest wielokroć opisane z każdej strony i nie miałbym nic do dodania, gdyby nie to, że jako jego żołnierz byłem w szczególnej, innej niż większość powstańców sytuacji.
1 sierpnia 1944 – pierwszy dzień Powstania Warszawskiego. Mieszkaliśmy wtedy z Antkiem i Celiną na Lesznie w kamienicy sąsiadującej z kościołem ewangelickim. To było jedno z dwóch mieszkań na drugim piętrze w drugiej oficynie. Miało fachowo przez murarza wybudowaną w jednym z pokoi dodatkową ścianę, za którą w ten sposób powstała skrytka. Mieszkanie kryła Marysia Sawicka, która wraz ze swoją ciotką Anną Wąchalską uczestniczyła w organizowaniu naszego życia po aryjskiej stronie. Kryła mieszkanie, to znaczy wynajmowała je na swoje nazwisko, no i przychodziła tam do nas, donosząc jedzenie i wiadomości. Tego dnia zjawiła się wczesnym popołudniem i powiedziała, że na rogu Żelaznej i Twardej za darmo rozdawali “Biuletyn Informacyjny”.
Słyszała, że wydrukowano 50 tysięcy egzemplarzy, ale wszystko wcześniej rozdali i dla niej już nie starczyło. Na Wolskiej widziała niemieckie furmanki załadowane meblami, tobołami, rannymi żołnierzami jadące w kierunku Łowicza. Nastrój w mieście jest dziwny, wszyscy są rozradowani. Chociaż plotka mówiła, że zostały odwołane kolejne mobilizacje, i teoretycznie nikt z nas nie wiedział, że dziś ma wybuchnąć Powstanie, w mieście czuło się podniecenie.
I nagle koło piątej usłyszeliśmy na schodach tupot wielu nóg. Wyjrzeliśmy przez szparkę w drzwiach i zobaczyliśmy, jak od sąsiadki z naszego piętra jeden za drugim wychodzą młodzi uzbrojeni ludzie. Tę sąsiadkę przez cały czas uważaliśmy za niepewną, a nawet obawialiśmy się jej, sądząc, że nas obserwuje, bo zawsze, kiedy u nas otwierały się drzwi, wyglądała na schody. Tymczasem, mając w domu arsenał, nie mogła nikogo być pewna i niewątpliwie dlatego tak podejrzliwie nas lustrowała. Młodzi ludzie zeszli na podwórko, a my mogliśmy zobaczyć, jak się tam gromadzą i zakładają na rękawy biało-czerwone opaski. Nie widzieliśmy, jak wychodzą na ulicę ani co się tam dzieje, bo byliśmy przecież w oficynie. Jednak po niedługim czasie z daleka dobiegły nas strzały. Najpierw pojedyncze, a potem coraz gęstsze. A zatem Powstanie!
Siedzieliśmy w mieszkaniu bez żadnych wiadomości. Przez cały czas dręczyło nas pytanie – wyjść czy nie wychodzić? W takiej niepewności minęły nam z dwie godziny. Nagle koło siódmej usłyszeliśmy pukanie do drzwi umówionym znakiem. Otworzyliśmy. W drzwiach stał Aleksander Kamiński. Przyniósł wiadomość. Jurek Grazberg, działacz harcerski, stały współpracownik Kamińskiego jeszcze sprzed wojny, z którym teraz redagował “Biuletyn Informacyjny”, nie żyje. Taki był nasz początek Powstania. Stało się to w pierwszych jego chwilach. Grazberg ukrywał się jak my. Mieszkał na Pańskiej w zakonspirowanym mieszkaniu. Kamiński bywał tam regularnie raz w tygodniu odbierać zredagowane przez Jurka wiadomości z kraju. Na wieść o wybuchu Powstania Jurek wziął broń i wyszedł z mieszkania, żeby się przyłączyć. Zaledwie zszedł na dół, zatrzymał go oddział powstańczy. Rozstrzelali go natychmiast jako Żyda, który musi być prowokatorem, skoro miał broń. Dosłownie minuty po tym zjawił się tam Kamiński, który przyszedł po Jurka, ale na podwórku znalazł tylko trupa. A po oddziale, który zajmował ten dom, nie było już śladu.
Kamiński przestrzegł nas, ledwie przekroczył próg naszego mieszkania. “Musicie znaleźć oddział, który was zechce, nie możecie iść do pierwszego lepszego, a tylko tam, gdzie zapewnią wam bezpieczeństwo”. Powiedział to i wyszedł.
Zobaczyłem go znów dopiero w 1945 roku w Łodzi na seminarium babci Radlińskiej. Helena Radlińska była znanym i poważanym socjologiem i pedagogiem, a raczej społecznym pedagogiem, przed wojną organizatorką Wolnej Wszechnicy Polskiej. Teraz była bardzo chora. Seminarium, na które przychodzili studenci nie tylko socjologii, ale ze wszystkich niemal wydziałów uniwersytetu, wśród nich i ja, prowadziła w swoim mieszkaniu w starej łódzkiej kamienicy, leżąc w łóżku ustawionym w wielkim pokoju. To był mroźny zimowy dzień, przyszedłem wcześnie, więc mogłem wybrać lepsze miejsce – stałem oparty o ciepły piec. Po mnie zjawił się Kamiński, stanął obok pod piecem, rzucił na mnie okiem, ale jakby mnie nie poznał, a w każdym razie się nie odkłonił. Potem się dowiedziałem, że jest u Radlińskiej adiunktem. Był już wtedy autorem powszechnie i z zachwytem czytanych przez nas Kamieni na szaniec. Więcej nigdy nie miałem z nim kontaktu, chociaż mieszkał w Łodzi. Kiedyś, już w latach osiemdziesiątych, będąc u doktora Józefa Rybickiego, zapytałem, dlaczego Kamiński nie przystąpił do KOR-u. Wtedy pan Rybicki wstał powoli z fotela, podszedł do łóżka, na którym było rozłożone całe jego archiwum, i ze sterty papierów wyjął gęsto zapisaną kartkę, mówiąc: “Ja go zaprosiłem i tu jest odpowiedź. Sam pan rozumie, że odpowiedź musi być odmowna, skoro jest taka długa”. Zapytałem, czy mogę ją przeczytać. “Nie, bo to jest nasza prywatna korespondencja”. Ciekawe jest z pewnością całe to łóżkowe archiwum. Zatem Kamiński udzielił nam rady i wyszedł. A my dalej głowiliśmy się nad tym, co robić. Nie mieliśmy żadnego takiego oddziału. Co nas jeszcze martwiło to to, że główna łączniczka między Kamińskim i nami, Zielona Marysia, nie przyszła. Dowiedzieliśmy się potem, że wysłał ją pod Warszawę z jakimś zleceniem, a kiedy Powstanie wybuchło, nie mogła już się dostać do miasta. Ale to się okazało o wiele później. Zostaliśmy wszyscy w domu. A jednak gdzieś koło ósmej, już zapadał zmierzch, poszedłem na róg Żelaznej i Grzybowskiej do Bronka Spiegla i Haliny Bełchatowskiej, którzy wrócili niedawno z lasu i mieszkali u Świętochowskiego. Ściemniło się. Przegadaliśmy całą noc. Oni o lesie, o tym, dlaczego trzeba się było z lasu wynosić, jak się wydostali z okrążenia. Byli jeszcze bardzo napięci. Halina bardziej przytomna, rzeczowa, “No, nareszcie będziemy żyli”.
Rano wróciłem na Leszno. Antek z Celiną i Stasia wciąż tam byli. Ciągle nie było wiadomo, co robić. Ani dokąd pójść. Chyba koło godziny dziesiątej przyleciał Kaziutka. Podobno noc spędził w Sądach na Lesznie. Ten powiślak zawsze i wszędzie musiał się wkręcić i wszystko musiał wiedzieć. Co tam robił, nie wiadomo. Potem, nie wiadomo po co, poszedł na Stare Miasto. Na Długiej, przed kościołem garnizonowym znalazł jakiś papierek, który, kiedy go obejrzał, okazał się kartką wyrzuconą przez naszego kolegę. Pisze Julek Rutkowski, czyli Fiszgrund, syn Salo Fiszgrunda, że został zatrzymany przez staromiejską żandarmerię i że jest w jej areszcie. Kazik się zakręcił, zakręcił i tam też trafił. Jakiś major przesłuchiwał Julka na okoliczność, że jest żydowskim szpiegiem i dywersantem, bo nielegalnie posiada broń. Na godzinę dwunastą wyznaczono sąd polowy. Kazik dotarł do majora i zaczął mu tłumaczyć, kim jest Julek. Nie wiadomo, co za bajki naopowiadał o Julku i jego zasługach, przedstawiając go jako wielkiego wodza podziemia. A że umiał barwnie opowiadać, więc w końcu Julka wypuścili. Ten zaś, wychodząc z aresztu, spotkał swojego szkolnego kolegę, który był w oddziale batalionu czwartaków AL i tam już z nim został. W ten sposób i przez to Julek został komunistą.
Kiedy Antek usłyszał, że są gdzieś komuniści, zaczął szukać swoich znajomości, bo przecież cały czas prowadził podwójną grę i utrzymywał kontakty i z komunistami, i z AK. W końcu odnalazł na Podwalu kogoś z dowództwa AL na Starym Mieście. O ile się nie mylę, spotkał Kowalską. Wieczorem wrócił pełen animuszu, że znalazł oddział, który nas chce i zagwarantuje nam bezpieczeństwo. Nazajutrz miały się odbyć rozmowy o utworzeniu grupy bojowej ŻOB-u. Ale przy mnie miał zasznurowane usta, że to komuniści. Z samego rana Antek wybiegł prowadzić swoje pertraktacje. Wrócił tajemniczy, że wszystko będzie, będzie, będzie. Ale na razie tylko dym. Za to Kazik sprowadził do nas swoją panienkę, a że oboje to niespokojne duchy, ciągle gdzieś latali, ale nigdy nie było wiadomo dokąd.
Nadszedł trzeci dzień Powstania, a tu ciągle dym. Do Śródmieścia nie można się było przedostać. Z nikim ze znajomych nie miałem kontaktu. A na dwa dni przed Powstaniem nasza łączniczka, oczywiście z Kazikiem, odebrała z ulicy Frascati pierwszą przesyłkę dla ruchu syjonistycznego. To było czterdzieści tysięcy dolarów, sztabka złota i jeszcze coś. Chyba pierwszy raz w życiu zobaczyli naraz tyle pieniędzy, więc zamiast zacząć robić z nich użytek, zrobili w naszej skrytce na Lesznie jeszcze jedną skrytkę i tam wszystko schowali.
Antek swoje pertraktacje z – jak się w końcu dowiedziałem –komunistami prowadził do szóstego dnia Powstania. Wreszcie uchwalił z nimi, że przy AL powstanie grupa bojowa ŻOB-u. Uzbierało się nas kilkanaście osób: nasza czwórka, do tego Kazik ze swoją dziewczyną, znalazły się jeszcze jakieś nasze łączniczki ze Śródmieścia, które tu zastało Powstanie. Była z nami również Marysia Sawicka.
Siódmego sierpnia rano wyruszyliśmy. Dowództwo AL-u ulokowało się na Podwalu, na skos za kościołem garnizonowym na Długiej. Kiedy się tam stawiliśmy, przydzielono nas do drugiego plutonu trzeciej kompanii, albo może odwrotnie, który stacjonował na Świętojerskiej, w piwnicy posesji, do której można było dojść podwórkami od Długiej. Dowódcą był Witek, tramwajarz, czarujący chłop. Po południu Antek i Celina skapowali się, że wszystkie pieniądze zostawili w skrytce na Lesznie. A barykada powstańcza była na rogu Przejazdu i Leszna, patrząc od nas, za Pasażem Simonsa. Nasze mieszkanie na Lesznie znalazło się już po niemieckiej stronie. Nie wiem, jak Antek namówił Kazika, żeby zgodził się pójść po te pieniądze. Zabrał ze sobą swoją dziewczynę, Marysię Sawicką, Stasię i jeszcze dwie-trzy osoby.
Kawałek Leszna z naszym mieszkaniem był w rękach niemieckich, ale posterunki były jeszcze rzadkie i dotarcie tam było możliwe. Poszli. Ale mijały godziny, a oni nie wracali. Kaziutka się zapodział. Zrobiła się ciemna noc, zacząłem się niepokoić. Ale i ja miałem swoje chody. Przez Jasia Strzeleckiego wyrobiłem sobie przepustkę na przejście na niemiecką stronę. Zgłosiłem się do dowódcy placówki na rogu Leszna i Przejazdu, pokazałem przepustkę, przepuścili mnie bez trudności. Znalazłem się na Lesznie po parzystej stronie i szybko zmierzałem do naszego mieszkania. Okazało się jednak, że w kościele i na jego dziedzińcu stali już Niemcy. Zobaczyli mnie i zaczęli strzelać. Wskoczyłem do bramy, chyba pod dwunastym. Wszystkie domy aż do Przejazdu były już podpalone. Co się wychyliłem, Niemcy do mnie strzelali. Aż się wziąłem na swój wypróbowany sposób. Odczekałem mniej więcej dwa-trzy papierosy, wtedy następował moment, kiedy zapał Niemców na chwilę słabł, i przeskoczyłem do następnej bramy. Stamtąd piwnicami pełnymi ludności cywilnej obrzucającej mnie niechętnymi spojrzeniami, że przez powstańców ma taki ciężki los, dotarłem na powrót do placówki na rogu Przejazdu. Tam zatrzymał mnie powstańczy patrol. Spojrzeli na moją przepustkę i powiedzieli: “A to co, Żyd? Dawaj pod ścianę, bo to musi być szpieg”. Było ich czterech na mnie jednego. “Ręce do góry, podpaliłeś Leszno, ty Żydzie wstrętny!”. Ale idioci nawet mnie nie zrewidowali, więc nie wiedzieli, że do tego wszystkiego mam jeszcze broń. Ich doświadczenie w zabijaniu Żydów musiało być niewielkie, myślę, że to byli jacyś gówniarze. Zacząłem się z nimi szarpać. Wszystko to się działo pod drzwiami, za którymi spał ich dowódca, ten sam, który mnie wypuszczał na niemiecką stronę. Sięgnąłem do tych drzwi nogą i zacząłem w nie kopać. Udało mi się, bo dowódca wyszedł i potwierdził, że mnie zna. To mnie uratowało. Ale syjonistycznych pieniędzy nie uratowałem.
Przed naszą kwaterą od strony Długiej jak zwykle siedział Gustaw. Potem wyrósł z niego generał Edwin Rozłubirski. A wtedy miał z osiemnaście lat i nie wiem, kiedy spał, bo dwadzieścia cztery godziny na dobę w pogotowiu trzymał szmajsera. Zobaczył mnie i się zdziwił, bo już było późno. “A ty skąd się tu wziąłeś po nocy?”.
Wróciłem na kwaterę, ale zanim położyłem się spać, szturchnąłem Antka i mówię: “I co, wasze pieniądze tam się teraz palą?”.
Dlaczego Stasia poszła z Kazikiem? Myślę, że miałem taki nawyk, żeby bliskich wysyłać “za mur”, tam, gdzie bezpieczniej, gdzie mają większą szansę przeżycia. A ja dzięki temu miałem większą swobodę, nie musiałem się o nich martwić. Rzeczywiście, Stasia przeżyła. Wszyscy oni przeżyli. Siedzieli w piwnicy na Lesznie jakieś dwa tygodnie, aż ich w końcu Niemcy złapali i wywieźli przez Pruszków do Niemiec na roboty. No i tak. Antek całymi dniami konferował z komunistami. Nie wiem, o czym tyle rozprawiali, ale widać mieli wspólne tematy. No i chodził po ulicy Długiej i po Podwalu i zakręcał wąsika. Dziewczyny gotowały mu coś do jedzenia i tak spędzał całe dnie. Z naszej ŻOB-owej grupy ja jeden wychodziłem z kwatery na placówkę. Któregoś dnia, kiedy stamtąd wróciłem, podszedł do mnie Nastek (Matywiecki) i powiedział: “Marek, od dzisiaj nie będziesz spał w piwnicy, będziesz spał ze mną na trawniku, bo na dole w końcu kiedyś cię zabiją”. Odtąd spaliśmy na trawniku przed domem, jeden za drugim, on za moimi plecami, przykryci pałatką Nastka. A znowu Jaś Strzelecki lubił brać mnie pod pachę i razem przechadzaliśmy się po Długiej. “Chodź, pospacerujemy sobie, bo ja to robię na złość jednemu majorowi, ale nie powiem któremu”, mawiał wtedy.
Na placówkę chodziłem na Mostową do białego domku, jak go nazywaliśmy. To ten, w którym teraz jest teatr Stara Prochownia. Spokojnie tam nie było. Byliśmy przy skrzyżowaniu, gdzie zbiegały się ulice Mostowa, dalej w dół do Wisły przechodząca w Boleść, oraz biegnąca z biegiem Wisły ulica Bugaj, po naszej stronie Mostowej zmieniona w ulicę Rybaki. Na dzwonnicy kościoła św. Anny przy Krakowskim Przedmieściu ulokował się niemiecki strzelec wyborowy i pojedynczymi strzałami zabijał ludzi, którzy przeprawiali się przez ulicę Bugaj. W ten sposób został ranny syn generała Orlikowskiego, który był dowódcą całej naszej placówki. Mniej więcej naprzeciwko nas, ale dalej w dół w kierunku Wisły, stał dom z czerwonej cegły, który nazywaliśmy czerwonym domkiem. Zajęli go Niemcy i stamtąd strasznie nam życie obrzydzali. Bezustannie nas ostrzeliwali. Zaopatrzyliśmy się więc w paczkę z prochem i własnej roboty zapalnik i którejś nocy podkradliśmy się pod ścianę czerwonego domku. Podłożyliśmy paczkę, podpaliliśmy zapalnik i uciekliśmy. Zawaliło się pół ściany. Ale mało to pomogło, bo Niemcy zrobili barykadę z worków z piaskiem i dalej nas ostrzeliwali. I tak przez cały miesiąc Powstania trwały potyczki między nami w białym domku i Niemcami w czerwonym. Był tam z nami przez cały czas chłopak, jeszcze dzieciak, może dwunastoletni. Był naszym łącznikiem. Nie odstępował nas. Wołaliśmy na niego Wróbel. Jak trzeba było, latał na Długą, na Podwale, do komendy. Taki był z niego mały dorosły. Sytuacja robiła się coraz trudniejsza. Nie można już było obronić Starego Miasta. W przeddzień było wiadomo, że nazajutrz będziemy się wycofywać. I właśnie tego dnia zginęło na Freta całe dowództwo AL-u. Nie wiem, kto zdecydował, że nasz oddział wycofuje się na Żoliborz. Heniek, podporucznik i nasz bezpośredni dowódca, zarządził ewakuację, a małemu Wróblowi rozkazał zostać w ariergardzie. Wszyscy mają wychodzić, a ten mały ma zostać i nas osłaniać. Chłopiec się rozpłakał. Przecież bał się zostać sam. I Heniek go zastrzelił za niewykonanie rozkazu. Potem na Żoliborzu został pozbawiony funkcji i miał stanąć przed sądem, ale nigdy do tego nie doszło. Całe trzy tygodnie nic nie robił, tylko się kręcił wyelegantowany po podwórku czwartej kolonii. Ale i tak sprawiedliwość go dosięgła. Po wojnie zrobili go attaché wojskowym w Jugosławii. Wybrał się na placówkę samochodem, ale nie dojechał na miejsce. Zabił się po drodze w wypadku. Nie powiem, żeby ci, którzy z naszego plutonu zostali przy życiu, szczególnie się tym zamartwiali. Ale przeżyło niewielu. Spotykałem ich pod hotelem Polonia, jak skupowali dolary, żeby rząd się mógł wyżywić. Opuszczaliśmy Starówkę kanałami. Zeszliśmy do kanału w nocy. Z początku był dość niski, kilkadziesiąt metrów trzeba było przejść pochylonym, ale potem… wysoki, wygodny kanał. Szliśmy wyprostowani z suchą bronią, której nie groziło zamoczenie. Droga wręcz luksusowa. Woda płynęła wartko, więc każdy trzymał za pasek osobę, którą miał przed sobą. Tylko pod włazami trzeba było zachować ciszę, żeby nas nie wykryły niemieckie patrole, które mogły tam na nas czatować. Tak dotarliśmy do żoliborskiego burzowca. Tam trzeba się było przytrzymać linki, żeby się przeprawić na drugą stronę przez rwący strumień wody spływającej z Żoliborza prosto do Wisły. Przeszedłem bez kwestii. Następna była Celina, która dotąd szła za mną, trzymając się mojego paska. Do przeprawy przez burzowiec musieliśmy się rozdzielić. Jedna chwila i nurt wody ją porwał. Byłem wtedy zwinnym chłopcem, ale odpłynęła dobrych pięć-sześć metrów w stronę Wisły, zanim udało mi się ją złapać i wciągnąć z powrotem. Niedługo później podeszliśmy pod plac Wilsona, a tam oczekujący nas ludzie pomagali nam wychodzić z kanału. Był już dzień w pełni i słońce jasno świeciło. Panowała cisza i spokój. Bez pośpiechu udaliśmy się na czwartą kolonię WSM na rogu Krasińskiego i Suzina, gdzie zostaliśmy zakwaterowani w pustych, chyba specjalnie dla nas przygotowanych mieszkaniach. Byliśmy głodni. Znalazłem worek i pobiegłem na Promyka poszukać Tosi, która po opuszczeniu getta mieszkała tam w pokoju wynajętym u państwa Glińskich. Ale Tosi nie było, mieszkanie było puste. U pani Nowakowskiej – jej dom na Święcickiego i dom państwa Glińskich sąsiadowały tylnymi ogródkami – też nikogo nie było. Ulica Promyka i okoliczne uliczki znajdowały się pod ostrzałem rosyjskiej artylerii zza Wisły i to pewnie zmusiło mieszkańców do opuszczenia domów. Ale okazało się, że pozostawili wanny pełne wody i piwnice nieźle zaopatrzone w jedzenie. Napełniłem worek, czym się dało, a przy okazji przestrzelałem jeszcze swoją nową pepeszkę, którą mi przydzielono po wyjściu z kanału, ale oczywiście w nic nie trafiłem, po czym wróciłem na kwaterę na czwartej kolonii. Nagotowaliśmy kaszy, omaściliśmy smalcem i najedliśmy się nareszcie do syta, bo na Starówce nie zawsze się to udawało. Witek, nasz dowódca, dał nam wolne do wieczora i powiedział, że od rana następnego dnia obejmiemy placówkę w domkach policyjnych między placem Lelewela a Potocką.
Nasz pluton stał w ostatnim domku przy ulicy Potockiej. Z daleka było widać szkołę pożarniczą, do której przeniosły się siostry zmartwychwstanki z klasztoru na rogu Krasińskiego i Stołecznej. W objętym przez nas domku zmienialiśmy się co dwanaście godzin. Mieszkańców domu już dawno tam chyba nie było i nie wiadomo, kto w międzyczasie w nim stacjonował. To był sam brud, smród i ubóstwo. Natychmiast oblazło nas najgorsze robactwo, wszystkie możliwe gatunki wszy. Na czwartą kolonię wracaliśmy, żeby się przespać. Pani Święcicka, właścicielka mieszkania, w którym kwaterowaliśmy, przychodziła tam w dzień z dwojgiem swoich małych dzieci. Stawiała na stole miskę z okropnie gorącą wodą i kazała mi w niej moczyć głowę. Kiedy wyjmowałem głowę z wody, wszystkie wszy pływały na powierzchni, a ja mogłem bezpiecznie nosić jej dzieci na barana. Do spania mieliśmy podłogę i tapczan, z którego gospodyni zapobiegliwie usunęła materac. Odchodziła, kiedy się zmierzchało.
Któregoś dnia przyszła do nas Tosia. Skądś się dowiedziała, gdzie jesteśmy, i już z nami została. Nasza grupa liczyła kilkanaście osób. Musiała się rozejść wiadomość o żydowskich powstańcach, bo dołączali do nas Żydzi z okolicy, wśród nich małżeństwo Kirszenbaumów. Byliśmy rozlokowani na parterze i na pierwszym piętrze. I tu miałem łącznika, dziewięcioletniego chłopca, na którego też wołaliśmy Wróbel. Zawsze się mnie trzymał. Chodził ze mną na placówkę do domków policyjnych. Szliśmy Suzina do Słowackiego, a po drugiej stronie Słowackiego półokopem wzdłuż ulicy Krechowieckiej biegnącej stromo w dół przez plac Lelewela. Tu dochodziliśmy do najniebezpieczniejszego miejsca całej trasy, bo wykop się kończył za wcześnie. Trzeba go było opuścić i przeskoczyć do piwnicy jedynego domu po lewej stronie. Właśnie w to miejsce nieustannie strzelali Niemcy. Tu znów stosowałem swój wypróbowany sposób. Wziąwszy Wróbla na ręce, wyczekiwałem odpowiedniej chwili i kiedy uznawałem, że czujność Niemców osłabła, przerzucałem dzieciaka do piwnicy. Niemcy musieli to widzieć, bo zaraz potem nasilali ostrzał, ale zawsze byli spóźnieni. Udawało mi się. I innym się udawało, aż postrzelili człowieka, który się kulom nie kłaniał, kapitana Hiszpana. Za dnia nie było jak go stamtąd wyciągnąć. Stracił przytomność. Dopiero w nocy udało się go wynieść do szpitala na Krechowieckiej ulokowanego w piwnicy tegoż domu, przed którym kończył się wykop. Pracował tam chirurg doktor Chmielewski. Do dyspozycji miał kubełek brudnej wody, szmatę, zwyczajną igłę i nici. Obmył więc Hiszpanowi zapiaszczoną nerkę, zaszył skórę na okrętkę i tak go zostawił. Hiszpan prawdopodobnie zmarł tej samej nocy. Na czwartej kolonii kwaterował sztab AL-u. Jego sekretarką w randze sierżanta była Bożena Puchalska. Miała wtedy może szesnaście lat i była piękną, zawsze promiennie uśmiechniętą dziewczyną. W jej rękach były wszystkie papiery i pieczęcie. Fałszywe i oryginalne. Druki kenkart, przepustek, pozwoleń i różne inne ważne i przydatne dokumenty. Bożena podlegała Kliszce. A Kliszko uważał, że ma tych dokumentów za mało, i zabronił wydawać fałszywe kenkarty Żydom. Ale to Bożena je przechowywała i na nasze szczęście wcale się z tym nie liczyła. Wystawiała i pieczętowała nie tylko kenkarty, ale również przepustki i inne dokumenty. Zachowywała się jak prawdziwy samodzielny władca nad papierami. A że się pięknie uśmiechała, wszyscy za nią przepadali. Któregoś dnia mieliśmy wolne, Niemcy ostrzeliwali czwartą kolonię z Dworca Gdańskiego. Jeden pocisk trafił w pustą szafę w naszym pokoju na pierwszym piętrze, ale wcale nie wybuchł. Drugi wylądował na parterze, urywając Kirszenbaumowi całą nogę razem ze stawem biodrowym. Nie zdążyliśmy nawet zejść na parter. W parę minut Kirszenbaum wykrwawił się na śmierć. Kirszenbaumowej nic się nie stało. Mieliśmy w oddziale fachowca, który pracował na cmentarzu. Nazywał się Zimny. Wiedział, że dla Żyda trzeba wykopać grób głęboki na dziewięć łokci, więc fachowo pochował na podwórku Kirszenbauma i jego nogę. Szybko po wyzwoleniu Warszawy Zimny pod nadzorem Salo Fiszgrunda przeprowadzał ekshumację. Kirszenbaumowa poprosiła wtedy, żeby po wydobyciu ciała z obcasa buta jej męża wyjąć dwadzieścia złotych dolarów, które tam schował. Czekała na koniec ekshumacji w jednym z pustych mieszkań na parterze, bo mieszkańcy jeszcze nie wrócili do swoich domów. Ktoś poszedł ją zawiadomić, że wszystko gotowe, a wtedy się okazało, że nie żyje. Umarła, kiedy zrywano obcas z buta jej męża. Oboje zawieziono na cmentarz żydowski i tam ich razem pochowano, ale nie wiem, w którym miejscu.
Do końca Powstania chodziliśmy na placówkę do naszego domku policyjnego. Niemcy zaczęli natarcie na Żoliborz. Rosjanie ostrzeliwali z katiuszy ulicę Potocką, a Niemcy podjeżdżali czołgami pod domki policyjne, strzelając wprost na nas. W oknie naszego domku usadowił się starszy jak dla mnie pan, który musiał być przedwojennym zawodowym żołnierzem. Ze zwykłego karabinu odgryzał się niemieckim czołgom. Jaki kolor ma na ścianie człowiek trafiony bezpośrednio pociskiem wystrzelonym z czołgu? Lilaróż. Trafił go niewątpliwie wprost w niego wycelowany pocisk czołgowy, który wpadł przez okno. Kolor lilaróż na ścianie prześladował nas jeszcze przez dwa dni, aż do kapitulacji. Z naszej pozycji w ostatnim domku tylko ja zostałem przy życiu, a w sąsiednim Karol. Nastąpiła kapitulacja, ale my o tym nic nie wiedzieliśmy.
Biegaliśmy jeszcze od okna do okna, po kolei z każdego strzelając, żeby sprawić wrażenie, że jest nas wielu. W końcu, w chwili spokoju, gapiąc się na swobodnie latające ptaki, zauważyłem, że siostry ewakuują się ze szkoły pożarnictwa. Zawołałem więc Karola i razem zeszliśmy do półokopu z tyłu domków policyjnych i poszliśmy w kierunku dolnego Żoliborza. Z początku rozmawialiśmy, ale potem droga zrobiła się trudna, szedłem pierwszy, on za mną i już nie mogliśmy rozmawiać. Kiedy się odwróciłem kilka minut później, nie zobaczyłem Karola. Nie wiem, co się z nim stało. Raczej nie mógł wtedy zginąć, bo już wówczas nie strzelano. Może nie odpowiadało mu moje towarzystwo? Nigdy go już nie spotkałem. Dalej poszedłem sam. Dotarłem do ulicy Mickiewicza, po której od strony Dworca Gdańskiego jeździły już niemieckie czołgi. Zaraz za placem Wilsona zszedłem do piwnicy kamienicy przy Mickiewicza naprzeciwko parku. Było tam pełno ludzi. Stanąłem oparty o ścianę i wtedy pod przeciwną ścianą zobaczyłem znajomą sylwetkę odwróconą do mnie tyłem. Bardzo przypominała Celinę. Przepchnąłem się do niej przez tłum. To rzeczywiście była Celina. Z jej ramienia zwisał sporo od niej większy stary rosyjski karabin. Okazało się, że postawili ją na warcie na siódmej kolonii, a potem wszyscy o niej zapomnieli. Na podwórku wisiały już w oknach białe prześcieradła, a ona, taka obowiązkowa, wciąż stała na warcie, bo nikt jej nie odwołał. Aż przyszli mieszkańcy i wyrzucili ją stamtąd. I też trafiła do tej piwnicy.
Przez Mickiewicza nie dawało się przejść. Od strony miasta jeden za drugim jechały niemieckie czołgi. Weszliśmy na półpiętro, żeby lepiej widzieć ulicę. Staliśmy i czekaliśmy, a razem z nami dziesiątki cywilów i żołnierzy. O zmroku nastąpiła chwila przerwy i wtedy z grupą dwudziestu osób przeskoczyliśmy przez jezdnię do parku. Stamtąd w dół, w dół, w dół, bo chcieliśmy się dostać do Tosi na Promyka. Tam, po drugiej stronie parku, mogliśmy się poruszać bez przeszkód. Było już zupełnie ciemno, kiedy dotarliśmy do ogródka willi, w której mieszkała Tosia. Zastaliśmy tłum żołnierzy, którzy bezskutecznie próbowali się przeprawić przez Wisłę. Jakaś łączniczka, która poprzedniego dnia przepłynęła wpław na Pragę i stamtąd wróciła, miała ich zaprowadzić w umówione z berlingowcami miejsce, w którym na wycofujących się z Warszawy powstańców miały czekać łodzie i przeprawić ich przez rzekę. Dlatego Wisłę pokrywała sztuczna mgła. Jednak musieli wrócić znad Wisły, bo nie udało im się spotkać żadnych łodzi. Potem mówiono, że prawdopodobnie pomylono punkt kontaktowy, w którym miało nastąpić spotkanie. Łączniczka była podobno dobrą pływaczką, ale nie znała Żoliborza. Teraz ci wszyscy ludzie tłoczyli się w ogródku Tosi, a właściwie w ogródku państwa Glińskich, i zastanawiali się, co dalej robić. Był wśród nich mąż pani Święcickiej, porucznik Tytus, który dowodził jednym z oddziałów AK-owskich na Żoliborzu. Znałem go stąd, że kwaterowałem w jego mieszkaniu na czwartej kolonii. Tytus podszedł do mnie i powiedział: “Marek, nie ma rady, idę do niewoli. Dam ci opaskę i AK-owską legitymację. Pójdź z nami”. Zapytałem go tylko, czy mi zagwarantuje, że nikt z jego ludzi, kiedy będziemy przechodzić do Niemców, nie wskaże mnie i nie powie, że jestem Żydem. “Nie, tego ci nie zagwarantuję”. “Wobec tego dziękuję, ja zostaję”, odpowiedziałem.
Powoli podwórko pustoszało. I zaczęli się schodzić nasi. Byłem już ja i Celina. Przyszli Antek, Zygmunt Warman z Marysią, Zosia Skrzeszewska z rannym Julkiem Rutkowskim i jeszcze parę osób. Tosia powiedziała, że u państwa Glińskich w piwnicy jest regał zastawiony słoikami z przetworami na zimę, a za tym regałem następna, niewidoczna piwnica z kuchnią do gotowania i prania, i że tam można się schować. I tak zrobiliśmy. Witek, nasz dowódca, również tam z nami poszedł, bo na zabój kochał się w Andzi Elenbogen. I tam się nad ranem zamknęliśmy. Chyba każdy z uczestników tej kryjówki nieraz opisał nasze tam przejścia. Niemcy budowali bunkier obronny w jednej z piwnic w sąsiedztwie i zaminowywali okolicę. A my, mając Niemców za sąsiadów, przetrwaliśmy tam z różnymi przygodami do 15 listopada. Tego dnia dotarła do nas z całym patrolem Ala. Musiała do nas przejść przez pole minowe, więc mądrala zdjęła buty, żeby mina nie wybuchła. Jakoś jej się to udało, a że szczęście jej nie opuszczało, trafiła na przerwę obiadową u Niemców, którzy zostawili robotę i udali się na posiłek, a my mogliśmy wyjść z naszej kryjówki.
To wszystko, co mi zostało, takie strzępki pamięci. Ludzie, którym to opowiadałem, pytali, czy to wszystko jest prawda. Tak, prawda. Toczka w toczkę. Koniec, kropka. Więcej już nic.
Spisała Paula Sawicka 1 i 3 VIII 2008

pdf

Share/Save

Dal Ghetto di Varsavia un archivio segreto

Paolo Morawski — Sun, 24 May 2009 21:39:16 +0000

The Warsaw ghetto. From beyond the grave
Edward Lucas, Mar 12th 2009, From The Economist print edition
A remarkable secret archive tells the story of life in the Warsaw ghetto
———-
Who Will Write our History? Rediscovering a Hidden Archive from the Warsaw Ghetto, By Samuel D. Kassow, Vintage; 522 pages; $16.95. Allen Lane; £10.99. — In 1940, in the Jewish ghetto of Nazi-occupied Warsaw, the Polish historian Emanuel Ringelblum established a clandestine scholarly organization called the Oyneg Shabes to record the experiences of the ghetto’s inhabitants. For three years, members of the Oyneb Shabes worked in secret to chronicle the lives of hundereds of thousands as they suffered starvation, disease, and deportation by the Nazis. Shortly before the Warsaw ghetto was emptied and razed in 1943, the Oyneg Shabes buried thousands of documents from this massive archive in milk cans and tin boxes, ensuring that the voice and culture of a doomed people would outlast the efforts of their enemies to silence them. Impeccably researched and thoroughly compelling, Samuel D. Kassow’s Who Will Write Our History?” “tells the tragic story of Ringelblum and his heroic determination to use historical scholarship to preserve the memory of a threatened people.
———
THE Nazis succeeded in exterminating millions of Jews. But they did not succeed in extinguishing their history. That is the story told by Samuel Kassow, an American historian, in a poignant and detailed account of the secret archive of the Warsaw ghetto.
In the autumn of 1940, Warsaw’s Jewish population, swollen by forced immigration, amounted to nearly 450,000 people, all of them walled into an area covering less than four square kilometres. By early 1942 about 83,000 had died from hunger. That summer 300,000 were sent away to death camps, mostly to Treblinka. In April and May 1943 the remaining 60,000 were killed, or captured and deported, in the Warsaw ghetto uprising, during which the Germans levelled that part of the city.
Mr Kassow starts his story amid the passionate arguments among Jews in the declining days of the three great empires: the German, the Austro-Hungarian and the Russian. Was the great dream to be integration? Was it in identification with the surging national consciousness of countries such as Poland, at that stage still partitioned? Was it emigration to a Jewish state in Palestine? Or in the hope of a socialist paradise based on a brotherhood of man rather than ethnic, religious or national affiliation? Or some mixture of the above? Was Hebrew the real language of Jews, or a snooty, artificial distraction? Was Yiddish a degenerate linguistic compromise, or the essential literary and political medium?
After the first world war, those arguments became more pressing. A Jewish state was taking embryonic form in Palestine. The Soviet authorities launched a rival Yiddish-speaking Jewish homeland, Birobidzhan, in a desolate corner of the Russian far east. The newly reborn Polish republic offered the chance of partnership with gentile Poles in a common homeland, albeit one marred by prejudice and discrimination.
The task for Jewish historians in those years was finding an account of their past that would help make sense of the arguments about the present. What role, for example, had Jews played in the Polish monarchy before its dismemberment in 1795? Was the Polish-Lithuanian Commonwealth really a paradise of tolerance, or was that just another myth among so many others? Gentile historians’ accounts were inevitably partial. The Jewish collective memory, with its colourful, folkloristic stereotypes of poor beggars, rich merchants and pious rabbis, was a help, but not an answer. Documents were scanty or missing altogether.
That effort gathered pace after Poland regained its independence in 1918. A pioneer was the young Emanuel Ringelblum, a passionate activist in the left-wing Poale Zion movement. Starting as a student in 1920, he was to become one of his country’s best historians, up to his death in the ruins of the Warsaw ghetto in 1944. Ringelblum is the central character in this book; although it is not a formal biography, the author does an excellent job of accumulating the scraps of information and recollection that have survived the human and archival destruction of the war.
With fine Yiddishist instinct, Mr Kassow does an excellent job too of evoking the atmosphere of those years, particularly the YIVO institute in Wilno (now Vilnius), which was founded in 1925 to give class and clout to Jewish scholarly efforts. The early chapters of the book, full of hope and productive energy, make the final ones all the more effective. The hugely subtle, interesting and complicated world of Jewish thought and culture boiled down to a bitter fight over bread or over scrappy permits; either might hold off death for another few days.
The Jews of the Warsaw ghetto could not prevent their own murder. But thanks to the Oyneg Shabes, the secret archive organised by Ringelblum and other historians, at colossal personal risk, they were at least able to record what they thought, felt and saw. The archive ranged from raw eyewitness accounts to scholarly histories, such as Ringelblum’s own lengthy analysis of Polish-Jewish relations. About 35,000 pages (only a fraction of the whole) survived the war, buried in milk churns and tin boxes. Some were carefully soldered shut; others had leaked, leaving an illegible soggy lump requiring painstaking conservation work. That the documents came to light at all is thanks to the persistence of Rachel Auerbach, one of only three survivors of hundreds of people involved in the project. It was she who went to Warsaw in 1946 and demanded that the cold and hungry survivors of the city’s destruction make the effort to dig out the caches from the ruins.
Locked up for years in the Jewish Historical Institute in Warsaw, the documents have only recently been substantially restored. A full catalogue has yet to be made, but the papers about Ringelblum that Mr Kassow has studied give a vivid, sometimes unbearable, picture of the ghetto’s destruction at the hands of the Nazis, and of the efforts made to preserve a semblance of civilised life that had succumbed to the elemental desire for survival.
The archive also illustrates the tension that exists between the Jewish and gentile experience of the war in Poland. The summer of 1939 had aroused a remarkable sense of solidarity between both peoples; that soon gave way to harsher feelings. Some Polish gentiles outside the ghetto taunted its inmates for their passivity (while at the same time grudging them supplies of arms and ammunition). Nazi anti-semitic propaganda about “Judeo-Communism” had some effect. So did self-interest; dead Jews were unlikely to want their pre-war property back. A poignant short piece by a Jewish poet, Wladyslaw Szlengel, an ardent Polish patriot, sums it up. With no gentile Polish friends left to talk to, he takes comfort in telephoning the speaking clock.
How great it is to talk to you
No quarrels, no words
You are nicer, my little time clock
Than all my former friends.
It is a pity that the author does not give a little space to the view of the ghetto from the outside. And the use of “Pole” as the antonym for “Jew” may jar with some. Many of the people he writes about would have said they were both. But the book remains an informative and moving reminder of what was lost in the Holocaust and the ingenuity and heroism of those who tried to frustrate its perpetrators.

pdf

Share/Save