Polonia mon amour » 1945-1989 prl-polska ludowa

AISSECO nuovo sito

Paolo Morawski — Wed, 25 Jan 2012 12:29:08 +0000

SEGNALAZIONE

L’AISSECO, associazione italiana studi di storia dell’europa centrale e orientale, ha un nuovo sito: http://aisseco.org/ - vale!

pdf

Share/Save

PRL

Paolo Morawski — Sat, 14 Jan 2012 13:38:30 +0000

La PRL-Polska Rzeczpospolita Ludowa, in italiano Repubblica Popolare di Polonia, chiamata comunemente Polonia Popolare, nasce de facto il 22 luglio 1944 con la proclamazione del manifesto – firmato due giorni prima a Mosca da Iosif Stalin in persona – del Comitato Polacco di Liberazione Nazionale (PKWN), organismo di impronta sovietica concorrenziale rispetto al legittimo governo polacco in esilio a Londra. Già l’anno successivo questa data viene considerata fondativa e riconosciuta come Festa Nazionale della Rinascita della Polonia (Narodowe Święto Odrodzenia Polski), andando a sostituire la precedente Festa Nazionale dell’Indipendenza (Narodowe Święto Niepodległości) dell’11 novembre, legata indissolubilmente alla Polonia piłusudskiana del primo dopoguerra. Tuttavia, se i comunisti ascendono al potere in Polonia già nel 1944 con la vittoria militare dell’URSS e già nel 1948 il POUP-Partito Operaio Unificato Polacco ha la guida del monopolio del potere politico e il Paese è satellite dell’Unione Sovietica, la formalizzazione della nuova entità statale socialista avviene soltanto il 22 luglio 1952, quando viene approvata la nuova Costituzione che introduce, tra l’altro, il principio della democrazia del popolo e modifica la denominazione del Paese: da Rzeczpospolita Polska (Repubblica di Polonia) a Polska Rzeczpospolita Ludowa (Repubblica Popolare di Polonia), ufficializzando in tal modo il suo allineamento al blocco sovietico, già delineato nel 1945 dagli Accordi di Potsdam tra gli Alleati vincitori, con i conseguenti cambiamenti delle frontiere polacche.

L’esperienza della PRL si conclude nel 1989. Tre sono da allora le date simboliche: il 4 giugno, con le prime elezioni semilibere dalle elezioni del 1947 (anch’esse semilibere, ma poi falsificate); il 24 agosto, data di nomina a Primo Ministro di un esponente di Solidarność, cattolico e anticomunista, Tadeusz Mazowiecki; e il 29 dicembre, quando la nuova Costituzione sostituisce lo Stato socialista con lo Stato democratico e ripristina la RP-Rzeczpospolita Polska.

pdf

Share/Save

Sulla PRL che non faceva uscire i polacchi dal Paese

Paolo Morawski — Fri, 18 Feb 2011 16:25:27 +0000

PRL. Wsiąść do pociągu byle jakiego – i wyjechać
Adam Leszczyński, Gazeta Wyborcza, 2011-02-17
PRL – kraj, który niektórych obywateli wyrzucał za granicę, innych wypychał, a większości nie wypuszczał – nie był krajem normalnym. Dziś – kiedy do wyjazdu nie potrzeba nawet paszportu – łatwo o tym zapomnieć.
Latem 1950 r. Biuro Paszportów Zagranicznych (proszę zwrócić uwagę na to wyjęte z realiów stalinowskiego ZSRR sformułowanie: “paszport zagraniczny” – jak gdyby w Polsce były jakieś inne) z dumą informowało władze partyjno-państwowe: “wielu członków [partii] i bezpartyjnych wieczorami i w święta pracowało ofiarnie w myśl rozkazów kierownictwa [ ]. Wysłano w teren do petentów 13 tys. listów odmów”. Odmawiano oczywiście paszportów, czyli prawa do opuszczenia granic Polski Ludowej.
Nowa książka warszawskiego historyka Dariusza Stoli* (pracującego, co wypada w tym miejscu zdradzić, w tym samym Instytucie Studiów Politycznych PAN, co niżej podpisany) to coś znacznie więcej niż pierwsze studium migracji z kraju komunistycznego. To kawał historii społecznej PRL, pokazującej, jak bardzo był to kraj skomplikowany – totalitarny i paternalistyczny, ale momentami zaskakująco liberalny, często ideologiczny, ale niekiedy w cyniczny sposób racjonalny, często bezwzględny dla obywateli, ale niekiedy ustępujący przed ponawianymi przez lata prośbami o wyjazd. Czysty, przejmujący metafizyczną grozą totalitaryzm był specjalnością radziecką; przynajmniej od końca stalinizmu u nas panowała inna jego odmiana.
Mimo to aż do rewolucji “Solidarności” Polska Ludowa traktowała swoich obywateli jako strategiczny zasób gospodarczy – siłę roboczą – i dlatego nie chciała ich wypuszczać, o ile nie było to konieczne. Władze żywiły bardzo racjonalne przekonanie, że wielu obywateli PRL z zagranicy nie chciałoby wrócić. W szczytowym okresie stalinizmu wydawano kilkadziesiąt pozwoleń na prywatne wyjazdy rocznie (na liczący wtedy prawie 30 mln obywateli kraj!). Każdy uciekinier – pisze Stola – “był ścigany bez względu na koszty. W czerwcu 1953 r. w pościg za zbiegiem przy granicy z NRD włączono 646 żołnierzy, pięć psów i 16 samochodów”. Paszport można było dostać tylko w jednym miejscu – zatrudniającym zaledwie kilkadziesiąt osób biurze w Warszawie.
To był – nie ma dyskusji – totalitaryzm. Po 1956 r. sytuacja się jednak bardzo skomplikowała. PRL prowadził swoją politykę emigracyjną, chociaż nigdy jej nie ogłaszał – wytyczne w sprawie wydawania paszportów były ściśle tajne, a prawo sformułowano tak, że pozwalało odmówić każdemu. Czasami PRL się otwierał, a czasami przykręcano śrubę – a obywatelom pozostawało zgadywać i cierpliwie pisać podania (czasami też szukać dojść albo dawać łapówki)…
… Książka Stoli jest ciekawa także dlatego, że została napisana w znacznej mierze na podstawie akt IPN – z których jednak historyk nie korzystał w sposób naiwny. Nie tylko konfrontował je z innymi archiwami. Stola wie, że biurokracja rządzi się swoimi regułami – że zawsze są sprawy, których w raportach dla zwierzchników nie dostrzega, i takie, o których zwyczajnie kłamie przełożonym (bo to dla urzędnika wygodniejsze). Stąd np. ciągłe pytania o wiarygodność statystyk migracyjnych. Ostateczny szacunek – że PRL w latach 1949-89 opuściło ok. 2 mln ludzi – jest przez to bardzo wiarygodny… Leggi tutto.
————-
*Dariusz Stola, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949-1989, wyd. IPN oraz Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2010, s. 535

pdf

Share/Save

Meno polacchi all’orizzonte

Paolo Morawski — Mon, 10 Jan 2011 12:39:58 +0000

Ecco in sintesi le tendenze demografiche dominanti dal 1945 a oggi secondo il GUS:
- Po powojennym boomie urodzeniowym = 1945-1955 nascite salgono.
- od końca lat pięćdziesiątych dzietność w Polsce zmniejszała się do około 1970 roku = 1955-1968/70 nascite in diminuzione.
- W latach siedemdziesiątych w wiek największej aktywności prokreacyjnej weszły roczniki kobiet z wyżu lat pięćdziesiątych, co w konsekwencji spowodowało znaczny wzrost liczby urodzeń. Dekada ta charakteryzowała się wysokim, względnie stabilnym poziomem dzietności w skali kraju. W końcu tego okresu zaobserwowano wzrost dzietności, który utrzymywał się do 1983 r. (TFR = 2,205 w 1978 i 2,416 w 1983). Implikacją sytuacji społecznej i ekonomicznej oraz zmian w systemie zasiłków na początku lat osiemdziesiątych był wzrost dzietności, którego szczyt nastąpił w 1983 = 1968/70-1983 nascite in aumento.
(- Intorno al 1975 s’inverte di più il rapporto tra città e campagna: fino al 1975 si nasceva più in campagna che in città, dal 1975 si nasce di più in città che in campagna).
- Liczba i natężenie urodzeń systematycznie się zmniejszały w kolejnych latach. W latach dziewięćdziesiątych tempo spadku dzietności uległo przyśpieszeniu. Zmiany płodności i natężenia urodzeń według wieku, a także wzrost liczby i odsetka urodzeń pozamałżeńskich wiąże się z wpływem przekształceń społeczno-ekonomicznych. Ostatnie trzy lata przyniosły zahamowanie spadku urodzeń. Dane z ostatnich lat wskazują na stopniowe wygasanie spadkowej tendencji płodności = dal 1983 nascite in diminuzione fino al 2004 circa.
Il risultato è che la Polonia ha oggi 38 milioni di abitanti e Varsavia è la città più popolosa con gli attuali 1,72 milioni di abitanti. Tuttavia secondo le ultime stime del GUS, a causa del calo del tasso di natalità, dell’emigrazione (specie giovanile) e di visioni politiche “miopi” di breve termine, la popolazione della Polonia passerà a 37, 8 milioni nel 2010; 36,7 nel 2025; 35,9 nel 2035, diminuendo più nelle aree urbane che in quelle rurali. Leggi tutto

pdf

Share/Save

Un libro su Karol Wojtyla visto dai Servizi

Paolo Morawski — Fri, 22 Oct 2010 10:49:56 +0000

SPIE & COMUNISMO. Le «cimici» di Wojtyla
Luigi Geninazzi, Avvenire 22 ottobre 2010
Non si riesce più a tenere il conto dei libri su Giovanni Paolo II ma l’ultimo, uscito in Polonia pochi mesi fa, è davvero qualcosa d’insolito. È il ritratto di Karol Wojtyla, visto, descritto e analizzato dai suoi «nemici», gli uomini del regime comunista incaricati di sorvegliarlo, pedinarlo e controllarlo passo dopo passo. Si tratta dei documenti conservati negli archivi del SB, i servizi segreti polacchi, redatti dagli informatori dal 1946 al 1978, vale a dire dal primo giorno di sacerdozio fino all’ascesa al pontificato. «Ku prawdzie i wolnosci», Verso la verità e la libertà (sottotitolo: «Gli organi di sicurezza comunisti e Karol Wojtyla»), edito da Wam, la casa editrice dei gesuiti di Cracovia, è il terzo volume di una collana dedicata agli «Indomiti», coloro che si sono opposti alla dittatura rossa. Ne esce una testimonianza di eroicità quotidiana e di santità, scritta involontariamente da chi odiava la Chiesa. Non sappiamo se e quando il volume sarà pubblicato anche in Italia. Ma già oggi un interessante compendio lo si può trovare nella rivista «La nuova Europa» in uscita a fine ottobre, a cura di Angelo Bonaguro del Centro Russia Cristiana.
La prima scheda della polizia risale al maggio 1946 quando Karol Wojtyla, non ancora sacerdote, è tra i membri dell’organizzazione studentesca «Bratia Pomoc», Soccorso fraterno, che svolgeva un’attività culturale patriottica. La sorveglianza nei suoi confronti diventa costante a partire dal 1952, allorché il governo di Varsavia lancia una durissima campagna anti-religiosa che culmina con l’internamento del Primate di Polonia, il cardinale Stefan Wyszynski, e gli arresti di molti sacerdoti e vescovi. Nel rapporto Sb del 2 ottobre 1953 si può leggere il resoconto di una dichiarazione molto preoccupata di don Wojtyla: «Sono pronto al peggio, tanto più che molti preti non nascondono la volontà di collaborare col regime… Ci aspettiamo una forte infiltrazione tra i nostri seminaristi e quindi dobbiamo «vigilare», proprio come fanno i nostri avversari». Si tratta di un giudizio che dimostra «la grande sensibilità del giovane sacerdote per l’unità del clero minacciata dalla propaganda governativa», dice Marek Lasota, direttore della sezione di Cracovia dell’Ipn, l’Istituto per la memoria storica che conserva buona parte degli archivi dell’epoca comunista.
Il futuro Papa è già nel mirino e la rete degli informatori attorno a lui diventa sempre più stretta. Nel 1958, a soli 38 anni, Wojtyla diventa vescovo ed i confidenti dei servizi segreti sottolineano che la sua nomina è stata accolta «con soddisfazione dal clero», ricordando poi che «il neo-vescovo continua a presentarsi con una talare vecchia e logora, si dice che dia tutto ai poveri a tal punto che qualcuno ha organizzato una colletta per comprargli mobilio e un vestito nuovo». Dai rapporti della polizia emerge l’assillo per gli incontri informali che monsignor Wojtyla organizza in curia. A questo punto diventano essenziali gli infiltrati, preti che fanno il doppio gioco e che cercano in tutti i modi di entrare di nascosto nelle stanze del vescovo. A leggerli oggi sembrano tentativi buffi e ridicoli, ma dicono fino a che punto erano decisi a spingersi nel controllo totale delle persone. Anche perché non riuscivano ad avere le idee chiare. Nel 1964, quando Wojtyla diventa arcivescovo di Cracovia, viene descritto come «un moderato, uno poco aggressivo che vuole evitare conflittualità» ma al tempo stesso si nota che «i suoi interventi pubblici insistono sui diritti sociali e in genere contengono concetti filosofici molto difficili da capire per l’ascoltatore medio».
Nasce qui il grande abbaglio del regime comunista che tende a considera il presule di Cracovia «un intellettuale astratto», non pericoloso dunque. Ma le informative si riempiono di stizza quando si batte per costruire una chiesa nel quartiere operaio di Nowa Huta. E ancor più quando, nei primi anni Settanta, il cardinale Wojtyla lancia una vera e propria battaglia per «la libertà di educazione». Il regime inizia a temerlo perché «pur non professando apertamente un’ostilità politica è molto dannoso dal punto di vista ideologico, specialmente per il suo influsso sugli intellettuali». Ma chi erano gli informatori? Quasi tutti furono reclutati tra il clero, dapprima con la forza, poi blanditi con ricompense o addirittura convinti che la loro attività non fosse una delazione ma un contributo al miglioramento dei rapporti Stato-Chiesa. È una squallida galleria di preti ricattati per le loro debolezze, non solo di tipo sessuale. E tutti manovrati dalla famigerata IV Divisione del Ministero degli Interni, incaricata di sorvegliare gli uomini di Chiesa. A questo scopo nel 1969 venne stilata una circolare segreta con 98 richieste ai confidenti, un elenco dettagliato di domande sulla vita quotidiana del cardinale di Cracovia, cosa fa appena alzato, fuma, gioca o beve alcolici, quali programmi tv guarda, quando va dal dentista e perfino, che dopobarba usa… Un delirio da Grande Fratello orwelliano! E che spreco di risorse e di energie! Alla fine gli spioni non sono serviti a nulla, Wojtyla diventerà Papa e per il comunismo sarà l’inizio della fine.
—————
Niezłomni to seria wydawnicza poświęcona ludziom, którzy zdecydowanie oparli się komunistycznej władzy. Przez lata inwigilowani i podsłuchiwani, śledzeni i represjonowani, otoczeni agenturą, nie ulegli Służbie Bezpieczeństwa i komunistycznej administracji. Pozostali wierni Bogu i Ojczyźnie.
Tom trzeci poświęcony jest w całości osobie kardynała Karola Wojtyły, wobec którego działalność operacyjna aparatu bezpieczeństwa była niezwykle rozbudowana i różnorodna. Pracę otwierają najstarsze ślady pochodzące z roku 1946, gdy Wojtyła był jeszcze klerykiem. Ostatnie materiały operacyjne sporządzone zostały w latach 70-tych. Niestety dotychczas nie odnalazły się dokumenty zawierające reakcje na wybór kardynała na Stolicę Piotrową. Wysiłki zmierzające do rozpracowania krakowskiego hierarchy, próby dezawuowania jego postaci, działania podejmowane w celu paraliżowania jego zamierzeń, rozmaite formy represji – wszystko to rozwiało się wraz z białym dymem nad Kaplicą Sykstyńską.——–
Ku prawdzie i wolności. Nowa książka o inwigilacji Wojtyły
17-02-2010 | pap, Wirtualna Polska
Karol Wojtyła był przekonany, że działania aparatu bezpieczeństwa burzą jedność duchowieństwa. Władze zaś uważały Wojtyłę za szczególnie niebezpiecznego przeciwnika ideowego – wynika z książki Ku prawdzie i wolności – komunistyczna bezpieka wobec kard. Karola Wojtyły.
Książka to trzeci tom z serii Niezłomni, wydawanej wspólnie przez IPN i krakowskie wydawnictwo WAM, a ukazującej ludzi, którzy mimo inwigilacji i represji nie ulegli SB. Pod koniec tego tygodnia ma trafić do księgarń.
W III tomie Niezłomnych znalazło się ok. 200 dokumentów SB i UB z lat 1946-1978 dotyczących Karola Wojtyły, w tym nowe, wcześniej niepublikowane. Ich wyboru dokonali: ks. Józef Marecki (historyk z Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II), Marek Lasota (dyrektor krakowskiego oddziału IPN) i Roksana Szczęch (historyk z krakowskiego IPN).
Dokumenty są opatrzone przypisami, poprzedzone przypomnieniem najważniejszych faktów z życiorysu Wojtyły i krótkim opisem działań operacyjnych aparatu bezpieczeństwa wobec metropolity krakowskiego.
Według Lasoty, bardzo ciekawe i nieznane wcześniej są dokumenty z roku 1953, w którym odbył się proces Kurii Krakowskiej, a komunistyczne władze aresztowały prymasa Wyszyńskiego.
- Jeden z agentów przytacza wypowiedzi Wojtyły, w których nie ma wprost nawiązania do tych dwóch faktów, ale ewidentnie są one komentarzem. Wynika z tego, że Wojtyła był znakomicie zorientowany w sytuacji. Mało tego, już wtedy obawiał się, że działania władzy mogą być niebezpieczne dla Kościoła i duchowieństwa w Polsce, że burzą jedność tego duchowieństwa, że są kapłani, którzy idą na współpracę – mówił dyrektor krakowskiego IPN.
Jak dodał wbrew przeświadczeniu wielu osób, że w latach 50. Wojtyłę pochłaniała wyłącznie praca naukowa i duszpasterska z młodzieżą był on jednak bacznym i przenikliwym obserwatorem wydarzeń wokół i wewnątrz Kościoła. Leggi tutto
———–
Wojtyla spiato dai “servizi”
Tra il 1946 e il 1978 gli organi di polizia polacchi spiarono ogni movimento e discorso di Karol Wojtyla. Usando anche preti infiltrati per entrare nelle sue stanze dopo che divenne vescovo, il regime comunista polacco intui’ tuttavia in ritardo la vera ”pericolosita”’ del futuro papa Giovanni Paolo II. MARCO TOSATTI, La Stampa, 22/10/2010

pdf

Share/Save

Il jazz e il comunismo (dell’Est)?

Paolo Morawski — Thu, 03 Jun 2010 09:31:51 +0000

The Meanings of Jazz under State Socialism
Public Conference of the Project “Jazz in the Eastern Bloc”
Berlin, Freie Universität, Institute for East European Studies
Director: Prof. Dr. Gertrud Pickhan – Coordinator: Dr. Rüdiger Ritter
Project and conference are sponsored by the German Volkswagen-Stiftung

Friday, June 11, 2010
18:00 Gertrud Pickhan: Conference Opening
18:15 Siegfried Schmidt-Joos: Die Nacht vor der Flucht. Warum ich 1957 wegen Jazz in den Westen ging
Saturday, June 12
9:30 Rüdiger Ritter: Introduction
10:00 Rüdiger Ritter: Jazz in the Eastern Bloc – the music of paradoxes
11:00 Marta Domurat: “From the Front and from the Back”. On the Stories of the Polish Jazz Scene in the People’s Republic of Poland
12:00 Igor Pietraszewski: Changes in the Society of Jazz Musicians in Poland after the Second World War. A Sociological Analysis
15:00 Christian Schmidt-Rost: Cold War and Hot Music. Promoting Jazz in East Germany and Poland
16:00h Petr Motyčka: Suffering from Jazz. The Czechoslovak Jazz Scene between Autonomy and State Control
17:00 Gergő Havadi: Adaptation and Sovereignty of the Hungarian Jazz Scene under Communism. Social- and Microhistorical aspects.
18:00 Closing discussion: Jazz has never been simply music. From its very inception, jazz has been imbued with social meaning. This is what makes jazz an interesting field of study not only for the music historian, but also for the sociologist and the cultural historian. In the period and the area that will interest us at this conference, i. e., the state socialist countries of East-Central Europe after World War 2, jazz acquired a special meaning as a symbol of the American way of life, a symbol of freedom – at least for its admirers. The ruling elites and the establishment regarded jazz as music of the class enemy, a music of social degeneration. These contrasting views on jazz led to hot debates over jazz and the implementation of complicated policies towards jazz music and the jazz scene, which oscillated between affirmation and repression. But even within this framework, the meanings of jazz varied. To a Polish bikiniarz, a member of the most important Polish post-war youth movement, jazz meant something totally different than it did to a member of the Czechoslovak Jazz Section in the 1970s, to cite but one example. In both cases, jazz was associated with freedom, but in very specific ways. At our conference, we would like to discover in detail which meanings jazz transported in selected historical and social situations.
Organizers and contact — Project “Jazz in the Former East Bloc”, Freie Universität Berlin, Institute for East European Studies, Garystr. 55 — 14 195 Berlin — www.fu-berlin.de/oei/jazz

pdf

Share/Save

E se… il Regno Unito fosse invaso dai nazisti e dai sovietici

Paolo Morawski — Sat, 17 Oct 2009 19:28:03 +0000

Unoccupied Britain. It looks simpler from across the Channel
Dal BLOG di Edward Lucas, From Economist.com, Oct 15th 2009
TWEAK history a bit. Imagine that in 1940 Hitler and Stalin divide Britain between them. Both occupying powers behave abominably but in different ways. After a rigged election, Scotland is declared part of the Soviet Union. Stalin imposes a one-party state and planned economy with a terrifying secret-police apparatus, liquidating normal life and decapitating the country. Tens of thousands of people—lawyers, teachers, businessmen, priests, journalists, and even philatelists—are woken in the small hours, given ten minutes to pack and then deported to slave labour camps in northern Norway. Few ever return.
South of the border, the Nazi military dictatorship rounds up England’s Jews, supported by local anti-Semitic collaborators. Industry is commandeered by the Nazi war machine. Anti-Nazi activity is lethal; thousands are shipped off to work as forced labourers. Others, disgracefully, even volunteer as concentration-camp guards and for auxiliary police battalions in the hope of gaining privileges or settling scores. Life is dire, but for most of the non-Jewish population it is much less awful than in the Scottish Soviet Socialist Republic.
In 1941 Hitler attacks Stalin. As the Red Army flees Scotland, Jews suffer terrible pogroms. Many Scots blame them, quite unfairly, for being allied with the communists. (In fact, though many Scottish communists are indeed Jewish, Jews feature prominently among the “bourgeois elements” deported to Norway). Many Jews die of starvation or typhus in the Glasgow ghetto. Most are gassed in death camps, some on British soil, some further afield.
As the Nazis start losing the war they conscript thousands of teenagers into a “British legion” of the Waffen-SS. About one-third of this unit are volunteers, desperate to stave off another Soviet occupation at least for long enough for their families to escape to neutral Ireland. Some have ardently helped the Nazis. Despite last-ditch resistance, Soviet power is restored in Britain by 1944, with implacable vengeance. A doomed underground army fights on (its last partisan is killed only in 1975). Britain regains its freedom only when the evil empire collapses.
Digesting that historical trauma would take time. Britons’ views of their country’s SS troops would probably be rather ambiguous: few would call them heroes, but few would condemn them outright either. Many British people might focus more on their own suffering than that of the all-but vanished Jewish population. Outsiders would do well not to jump to conclusions. Stereotypes linking the Holocaust in Britain to “endemic anti-Semitism” before the war would clearly be ludicrously simplistic.
Amid the current row about the Conservative Party’s new alliance with Poland’s socially conservative Law and Justice party and Latvia’s nationalist Fatherland and Freedom/LNNK party, British commentators would do well to bear some history in mind. Fatherland and Freedom (which has roots in the anti-Soviet dissident movement) says Latvian SS veterans have the right to pensions and public gatherings. Yet Jon Snow, a British television presenter, misleadingly dubbed the party “neo-Fascist”. Also on the same programme, he failed to challenge a British comedian, Stephen Fry, who deplored Poland’s history of “right-wing Catholicism”, terming it “deeply disturbing for those of us who know a little history, and remember which side of the border Auschwitz was on”.
Mr Fry is entitled to criticise Poland’s record on gay rights and the Tories’ choice of friends. But it is horribly unfair to mention Auschwitz (a death camp run by German Nazis in an occupied country) in the same breath. The million-plus Poles, both Gentile and Jewish, who perished there deserve better. And commentators from Britain, which escaped the war unoccupied, should try approaching other countries’ wartime history with more humility and less self-satisfaction.

pdf

Share/Save

Luglio 1949: l’impero s’installa

Paolo Morawski — Mon, 03 Aug 2009 10:11:56 +0000

Rétro n°4: 24 juillet 1949 – 2. La Pologne protège ses secrets d’Etat
Le Monde, Article paru dans l’édition du 24.07.09
Le « bloc de l’Est » se met en place. Sous la férule du maréchal Rokossovski, héros de Stalingrad nommé ministre de la défense à Varsovie après la guerre, la Pologne n’est pas le moins zélé des pays satellites de l’Union soviétique. Le Parlement polonais s’apprête ainsi à voter un projet de loi, déposé par le gouvernement, sur la protection des secrets d’Etat. Un texte s’inspirant « de la législation soviétique analogue de 1947 », note Le Monde, qui estime que, « désormais, les Polonais feront comme les citoyens soviétiques : ils se garderont de tout contact avec les étrangers, de peur de tomber sous le coup de la loi ». Cela va contribuer à créer « une atmosphère de terreur policière ». Et le journal de rappeler l’avertissement aux correspondants de la presse étrangère lancé par le général Grosz, porte-parole du gouvernement polonais : « Des sanctions frapperont ceux qui transmettront les informations visées par la loi sur les secrets d’Etat et aussi les personnes qui les recevront, ce qui naturellement comprend les correspondants de presse. » Une ambiance que l’on retrouve aujourd’hui en Iran…

pdf

Share/Save

Ricordare la PRL

Paolo Morawski — Sun, 21 Jun 2009 09:08:38 +0000

Przewidywalna, gorzka pigułka
Piotr Skwieciński, Rzeczpospolita 18-06-2009
Inaczej niż większości dziennikarzy, zupełnie mnie nie zdziwił najnowszy sondaż CBOS, dotyczący postrzegania PRL.

Paradoksalnie – bo można by go określić mianem zaskakującego. Oto od lat, we wszystkich kolejnych badaniach opinii, PRL oceniany był coraz gorzej, przybywało natomiast krytycznych ocen tego okresu. Przybywało też zwolenników ujawnienia materiałów lustracyjnych.
I oto nagle – zmiana. Nieco więcej badanych (44 proc.) ocenia PRL pozytywnie, niż krytycznie (43 procent) – w poprzednim sondażu sprzed 8 lat tych ostatnich było 47 proc. 13 procent nie wie, jak oceniać czasy sprzed 1989 roku – w roku 2000 było ich 9 procent.
Skąd ta zmiana? Jeśli chodzi o ogólną ocenę PRL, można byłoby powiedzieć krótko: kryzys gospodarczy, który pozbawił obywateli poczucia życiowej pewności, skłonił ich zarazem do większego sentymentu wobec czasów, w których co jak co, ale pewność zatrudnienia była zagwarantowana.
Jest to zapewne część odpowiedzi, ale moim zdaniem nie cała i nie najważniejsza. Bo w tym samym badaniu zadawano też pytania bardziej konkretne, związane już tyleż z przeszłością, co ze współczesnością. I okazuje się, że 76 procent – czyli ogromna większość ankietowanych – uważa, że trzeba zakończyć rozliczenia. A 40 procent uważa, iż nie należy ujawniać żadnych materiałów IPN – dwa lata temu sądziło tak 25 procent.
Taką zasadniczą zmianę – powtórzmy, przeciwną do wieloletniego trendu, w którym stopniowo brały górę postawy antypeerelowskie – da się wytłumaczyć w jeden, dla mnie przekonywujący, sposób. Zbieramy otóż owoce tego, co działo się w kraju w ciągu ostatniego półrocza. Zbieramy owoce sprawy Wałęsy, sprawy książki Zyzaka i wygranej przez obóz obrońców lidera “Solidarności” bitwy o pamięć.
Dla wielu z tych obrońców jest to zapewne rezultat dziwny i nieprzewidziany. Nie tak przecież miało być. Obrona Wałęsy miała być – niektórzy spośród nich chyba naprawdę w to wierzyli – obroną tradycji wolnościowej, antykomunistycznej. Ale świadomość społeczna rządzi się swoimi prawami. Skoro chór niemal wszystkich mediów, autorytetów i bijąca rekordy popularności partia rządząca, skonfliktowana w dodatku ze zdecydowanie niepopularnym PiS-em i jeszcze mniej popularnym prezydentem, przez miesiące w niesłychanie agresywny sposób formułowały przekaz, dający się streścić zdaniem “Rozliczenia z przeszłością są złe”, to nic w tym dziwnego, że w społecznych nastrojach nastąpiła zmiana. Jeśli rozliczanie PRL jest złe moralnie, a ponadto “obciachowe”, to dlaczego wielu zwykłych ludzi ma nie wyciągnąć z tego wniosku, że w takim razie ten cały PRL nie był taki paskudny?
Bo słowa mają moc sprawczą. Nawet w postpolityce.
Dla wielu działaczy i zwolenników Platformy Obywatelskiej, tych o solidarnościowych korzeniach i solidarnościowej świadomości, jest to zapewne gorzka pigułka.
————–
Czy Polacy znowu polubili PRL
Jarosław Stróżyk, Rzeczpospolita18-06-2009
Zaskakujący wynik sondażu CBOS: 44 proc. badanych ma dobre zdanie o Polsce Ludowej. 76 proc. nie chce jej rozliczać. PRL ma więcej zwolenników niż przeciwników
Maleje liczba krytykujących PRL. W porównaniu z badaniami z 2000 r. ubyło ich o 4 proc. – z 47 do 43. Zadowolonych jest wciąż tyle samo. A aż 76 proc. badanych jest zdania, że rozliczenie PRL należy pozostawić już wyłącznie historykom.
– To przykład lenistwa intelektualnego i moralnego społeczeństwa – mówi “Rz” prof. Andrzej Szpociński, socjolog z Collegium Civitas. – Wolimy mieć święty spokój, niż zajmować się trudnymi rozliczeniami. Chcemy zamknąć za sobą przeszłość, by mieć małą stabilizację.
Dobre oceny PRL nie dziwią za to wieloletniej posłanki lewicy Izabelli Sierakowskiej. – Jaka to była ojczyzna, taka była, ale zawsze ojczyzna. Innej nie mieliśmy – mówi “Rz” Sierakowska.
PRL najlepiej oceniają starsi respondenci (35 lat i więcej). 54 proc. z nich dobrze wspomina miniony ustrój. Wśród osób poniżej 34. roku życia ciepło myśli o PRL jedynie 24 proc. badanych, źle – 45 proc.
– Wielu ludzi, którzy wówczas żyli, z czasem zapomina złe cechy tamtego ustroju. Pozostaje nostalgia za młodością – tłumaczy Szpociński.
Respondenci odpowiadali też na pytanie, czy w PRL można było dobrze służyć Polsce, będąc np. członkiem PZPR (48 proc. uznało, że tak, 30 – nie), urzędnikiem (54 proc. – tak, 24 – nie) czy funkcjonariuszem SB (29 – tak, 49 – nie).
– Zapisałam się w 1980 r. do PZPR, by służyć ludziom. Jestem przekonana, że większość członków partii czy urzędników myślała podobnie – mówi Sierakowska.
Inaczej widzi to prof. Antoni Dudek, historyk UJ: – Wyniki nie zaskakują, gdy uświadomimy sobie, że w działalność opozycyjną w PRL angażowała się zdecydowana mniejszość społeczeństwa. Tymczasem z władzami czy z PZPR powiązanych było wielu Polaków. A nikt nie chce potępiać własnej przeszłości.
Ankieterzy pytali też, czy IPN powinien udostępniać archiwa. 40 proc. badanych uważa, że nie należy ujawniać żadnych materiałów przechowywanych w Instytucie, a lata 1944 – 1989 trzeba uznać za zamknięty rozdział historii. 29 proc. jest zdania, że należy ujawniać tylko te, które dotyczą osób pełniących funkcje publiczne. Za ujawnieniem wszystkich opowiedziało się 24 proc. – Zadziwia niekonsekwencja Polaków. Z jednej strony twierdzą, że przeszłość powinni rozliczać historycy. Z drugiej chcą lata PRL uznać za rozdział zamknięty i de facto uniemożliwić badania nad nim – mówi Dudek. Jego zdaniem takie wyniki są efektem prowadzonej ostatnio nagonki pod adresem IPN.
Sondaż przeprowadzono 7 – 13 maja na próbie 1078 osób.

pdf

Share/Save

PRL, i capi del “reale socialismo”

Paolo Morawski — Sat, 23 May 2009 09:05:53 +0000

60. rocznica powołania PZPR
Janusz Rolicki, Dziennik wtorek 16 grudnia 2008
Jak wiadomo, pierwsi sekretarze partii, a nie prezydenci, byli rzeczywistymi szefami państw komunistycznych. Z prawnego punktu widzenia stwarzało to często sytuację dziwaczną. Nie wzięło się to jednak z niczego. Lenin na łożu boleści dobrał sobie pomocnika w osobie Józefa Stalina. Powierzył mu funkcję sekretarza partii, dla siebie zachowując stanowisko przewodniczącego – czytamy w DZIENNIKU.
Stalin – wielki spryciarz – tak się uwijał na nowej posadzie, że skupił w swym ręku tak wiele władzy, że po przedwczesnej śmierci wodza nie potrzebna mu już była posada przewodniczącego.
W Polsce dopiero Bolesław Bierut zaczął tytułować się pierwszym sekretarzem. W grudniu 1948 tzw. Zjazd Zjednoczeniowy łączący PPR z PPS w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą obdarował go tytułem przewodniczącego partii. Natomiast w ZSRR pierwszego sekretarza zaczęto zwać Sekretarzem Generalnym. Stąd Genesek od Generalnyj Sekretar.
W krajach podlegających Kremlowi pierwsi sekretarze partii byli niczym pomazańcy. Bez zgody Moskwy byli nieusuwalni. Ważniejsi byli od premiera i szefa państwa.
Rzadko się zdarzało, aby szef partii komunistycznej został wybrany bez akceptacji Moskwy. W Polsce było to w 1943 roku, jeszcze w czasie wojny, gdy z powodu braku łączności radiowej z Kominternem, po aresztowaniu Pawła Findera i Małgorzaty Fornalskiej – sekretarzem PPR został wybrany Władysław Gomułka. Przed wojną komunista drugiego planu, absolwent “Leninówki” – dwuletniej szkoły kominternowskiej i więzień Rawicza. Dwaj wcześniej zgłoszeni kandydaci: Bolesław Bierut i Franciszek Jóźwiak dostali po dwa głosy, a Gomułka przebił ich trzema głosami “za”. Stał się trzecim – po Nowotce i Finderze, jeśli nie liczyć Bolesława Mołojca – szefem PPR. Pierwsi byli zrzutkami spadochronowymi z kominternowskiej centrali, natomiast Gomułka był komunistą krajowym, który ze Lwowa nie udał się w 1941 na wschód, lecz na zachód do rodzinnego Krosna, a stamtąd do Warszawy.
Gomułka, mimo że był komunistą krajowym, ufał bez reszty Stalinowi. Przyszłość Polski chciał budować w ścisłej z nim współpracy. Godził się z nowymi granicami wschodnimi i liczył na rekompensaty na zachodzie. Uważał, że nasza niepodległość jest uzależniona od dogadania z Kremlem. Chciał porozumieć się z obozem londyńskim celem związania Polski nie z Churchillem, lecz ze Stalinem. Do końca życia w prywatnych rozmowach zapewniał, że gdyby Polacy londyńscy dogadali się z PPR, to Lwów pozostałby polski. Odmowę Piekałkiewicza przyjął jak policzek i po wkroczeniu do Polski Armii Czerwonej – z całych sił zwalczał obóz londyński.
W sylwestra z 1943 na 1944 rok udało mu się zorganizować atrapę parlamentu krajowego pod nazwą Krajowa Rada Narodowa. Jej emanacją był Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego PKWN. Szefem KRN – zwanym prezydentem – został rywal Gomułki Bolesław Bierut. Stalin rozgrywał na zasadzie: dziel i rządź.
W lipcu 44. Lublin stał się komunistyczną stolicą Polski, a wyzwolony od Niemców skrawek kraju poligonem doświadczalnym Sowietów. Gomułka popierał walkę z Polskim Państwem Podziemnym, a ujawniających się jego przedstawicieli: starostów, burmistrzów, wójtów więziono bądź mordowano. W byłych mordowniach gestapo stworzono sieć obozów pracy, przez które do 1956 roku przewinęło się pół miliona osób. Równocześnie wojska NKWD wywiozły za kordon graniczny około 50 tys. akowców i konspiratorów. Stalin ignorował podziemie londyńskie i skutecznie oszukiwał światową opinię publiczną. Znamienny był jego list do Churchilla. Po zajęciu Lublina, 23 lipca 1944 r., pisał: “… Wyłoniło się przed nami praktyczne zadanie administracji na terytorium Polski. (…) Uznaliśmy za konieczne nawiązać kontakty z Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego niedawno utworzonym przez Radę Narodową Polski, która ukonstytuowała się w Warszawie z przedstawicieli demokratycznych partii i grup. (…) Nie znaleźliśmy w Polsce żadnych innych sił, które mogłyby stworzyć polską administrację. Nie mogę uważać Polskiego Komitetu za Rząd Polski, możliwe jest jednak, że w przyszłości posłuży on jako trzon dla utworzenia tymczasowego Rządu Polskiego z sił demokratycznych…”. Na co premier brytyjski odpowiedział: “…Polacy przyjaźnie usposobieni do Rosji powinni zjednoczyć się z Polakami przyjaźnie usposobionymi do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Byłoby bardzo pożałowania godne, a nawet byłoby nieszczęściem, gdyby zachodnie demokracje uznały jeden organ Polaków, a wy uznalibyście inny…”. List ten napisany jeszcze przed Powstaniem Warszawskim, a po Monte Cassino, abstrahował od gwarancji brytyjskich z 1939 roku, a także pomijał istnienie rządu polskiego w Londynie.
Postawa Churchilla pół roku przed Jałtą, a także podobna Roosvelta, pokazują jak dalece osamotniony był nasz kraj. W San Francisco w 1945 roku w czasie pierwszej sesji ONZ zabrakło flagi polskiej. Wywieszono ją dopiero na żądanie Artura Rubinsteina, który oświadczył, że jeśli flaga się nie pojawi, on grał nie będzie.
Stalin mógł w Polsce robić, co chciał. W tym miejscu musi powrócić pytanie: czy Polska mogła istnieć po wojnie nie jako państwo komunistyczne. Nie od rzeczy będzie przytoczyć słowa Stalina wypowiedziane w kwietniu 1945 roku do Władysława Gomułki: “Wy przecież zbudowaliście Niepodległość. Gdyby nie PPR – nie byłoby Niepodległości. Wyście stworzyli armię, zbudowaliście aparat państwowy, system pieniężny, gospodarstwo, państwo. Mikołajczyk wówczas siedział na emigracji, a Morawski wlókł się w waszym ogonie”. Warto jeszcze przypomnieć słowa Stalina powiedziane do Bieruta po ucieczce do lasu pułku Ludowego Wojska wywodzącego się z 27. dywizji wołyńskiej AK. “Albo się poprawicie, albo zostaniecie zastąpieni”. W tym czasie przez Polskę przetaczały się milionowe armie radzieckie, do walki z podziemiem zostały rzucone trzy dywizje NKWD, a administracja PKWN była kontrolowana przez radzieckich doradców, którzy robili, co chcieli łącznie z aresztowaniem 16 przywódców Polski Podziemnej.
Działo się to za przyzwoleniem PPR i “Wiesława”. Szef PPR odgrywał rolę zagończyka w czasie moskiewskich rozmów z Mikołajczykiem – w czerwcu 1945 przed powołaniem Rządu Tymczasowego, jak i w okresie poprzedzającym referendum 1946 i wybory w styczniu 1947 r. Jego wypowiedzi na wiecach były drastycznie ostre, nierzadko wulgarne, niestroniące od języka pełnego inwektyw.
Zmiana w postawie Gomułki nastąpiła na przełomie 47/48 r. Wtedy zorientował się, jak dalece Rosjanie chcą rządzić Polską. Zbyt późno! Gomułka stał się krytyczny w stosunku do nagonki na Titę, powołania Kominformu, sposobu jednoczenia PPS i PPR oraz kolektywizacji rolnictwa. Ta postawa była politycznym samobójstwem. W sierpniu 1948 roku Bierut uzyskał u Stalina zgodę na zastąpienie Gomułki. Dyktator nie uczynił tego z ochotą. Stałe skłócenie Bieruta z Gomułką było dla niego bardzo wygodne. To tłumaczy, dlaczego Stalin w grudniu raz jeszcze wezwał go do siebie. Rozmowa ostatnia, co najmniej trzydziesta z kolei, odbyła się w daczy Stalina w obecności Berii. Gdy kilkugodzinne nakłanianie do przyjęcia funkcji członka Biura Politycznego PZPR okazało się nieskuteczne Beria odezwał się złowrogo: “Wiecie, że towarzyszowi Stalinowi się nie odmawia?”
Słowa te dobrze zapamiętał Gomułka, bowiem przed swym aresztowaniem w 1951 roku przekazał osobiste papiery synowi z zaleceniem, aby w razie jego procesu zdeponował je u redaktora Turowicza, szefa “Tygodnika Powszechnego”. Ten opór zrodził legendę Gomułki. Jego wrażliwość na kwestię suwerenności może zaskakiwać. Pochodził on z pokolenia kapepowców uznających hymn KPP: “Niech żyje polska republika rad”.
Bierut – dla przyjaciół Tomasz – na partyjnym tronie szybko zorientował się, że jego fotel nie jest ani wygodny, ani trwały. Polska była intensywnie sowietyzowana. Eliminowano niepewnych oficerów i generałów, zastępując ich czerwonoarmiejcami będącymi, jak mawiano, na etacie Polaka. Marszałkiem Polski został Konstanty Rokossowski, a marszałek Rola-Żymierski trafił do celi więziennej. To samo dotyczyło generała Spychalskiego i setek oficerów przybyłych z Zachodu. Dla oczyszczenia wojska sprowadzono z Rosji pułkowników Woźniesieńskiego i Skulbaczewskiego. Zapisali się jako bezwzględni kaci.
Bierut szybko zorientował się, że może on panuje w Polsce, ale nie rządzi. Sieć, którą go omotano była tak szczelna, że protokoły z przesłuchań w kazamatach najpierw trafiały do Stalina i Berii, a dopiero potem do niego. Stąd ogromne zamieszanie wywołały zeznania generałów: Komara, Kuropieski, pułkownika Gerharda, którzy pytani o siatki szpiegowskie odpowiadali, że na ich czele stali… Bierut z Bermanem. Sterroryzowanym krajem rządziła Trójka: Bierut, Berman i Minc. Skryli się za stalinowską teorią, że wraz z umacnianiem się socjalizmu narasta walka klasowa.
W sensie gospodarczym Polska była intensywnie industrializowana. Odbudowywano fabryki, miasta i sieć komunikacyjną. Polska – kraj na szynach – utraciła na wschodzie 160 tys. kilometrów kwadratowych z Wilnem i Lwowem, a zyskała na zachodzie 103 tys. kilometrów z Gdańskiem, Wrocławiem i Szczecinem. W Poczdamie głównym sojusznikiem Polski był Stalin, który praktycznie wywalczył dla Polski Szczecin i Wrocław. Churchill uważał, że polskiej gęsi nie wolno przekarmiać, bo z nabytkami sobie nie poradzi. Stalin przeciwnie uznał, że im więcej zabierzemy Niemcom, tym mocniej zwiążemy się z ZSRR.
Plan trzyletni 1946 – 49 zrealizowano sprawnie. Natomiast plan sześcioletni z powodu zimnej wojny i militaryzacji gospodarki wykonano źle. Nieszczęściem był szaber państwowy na ziemiach zachodnich. Rosjanie dogłębnie ogołocili je z poniemieckich fabryk i infrastruktury. Z kolei rolnictwo zrujnowała kolektywizacja. Kołchozy okazały się niewydajne. Po śmierci Stalina i ucieczce pułkownika Światły – aresztował Gomułkę, Rolę-Żymierskiego, gen. Spychalskiego – oraz prymasa Wyszyńskiego – w Polsce rozpoczęła się odwilż. Rozwiązano Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, a destalinizatorem okazał się Światło, który przez dwa lata codziennie opowiadał w Wolnej Europie o Bierucie i jego ekipie. Te rewelacje zdestabilizowały system i pokazały jego przestępczy charakter. Bierut zmarł w Moskwie po zakończeniu XX Zjazdu KPZR. Ulica uczciła to niewybrednym wierszykiem: “Pojechał w futerku powrócił w kuferku”.
Śmierć Bieruta zakończyła epokę komunizmu totalitarnego. Teraz pojęciami dominującymi w polityce miały być: suwerenność i praworządność. Edward Ochab – klerk partyjny o rodowodzie kapepowskim wybrany został pierwszym sekretarzem w marcu, w obecności Chruszczowa. Był to czas amnestii dla więźniów politycznych. Równocześnie miało miejsce rozliczanie z Bermanem, Różańskim, Fejginem i przywracanie stopniowe byłych więźniów do dawnych godności. Towarzyszyła temu ostra walka frakcyjna na szczytach partii między natolińczykami i puławianami. Pierwsi mieli za sobą wojsko i aparat represji, a puławianie byli mocni głównie w prasie. Sprawił to, że walka frakcyjna wyszła z gabinetów na łamy gazet, które ożywiły się niezwykle, a “Poprostu” stało się symbolem zmian. Siłą rzeczy wciągnęło to do walki politycznej sterroryzowane społeczeństwo, które zaczęło organizować się m.in. w klubach dyskusyjnych. Drugim tematem dnia była kwestia suwerenności. Nie oznaczała ona, w wersji oficjalnej, zrywania z ZSRR, lecz ustalenia równoprawnych stosunków państwowych. Tej sytuacji dramatycznego odchodzenia od zbrodni, a oficjalnie błędów przeszłości towarzyszyła wielka mizeria ekonomiczna spowodowana krachem gospodarki. Prymat inwestycji i przemysłu ciężkiego sprawił, że sklepy były puste.
W Polsce po raz pierwszy elita partyjna buntowała się przeciwko centrali. Dla marksistów – w wersji moskiewskiej – komunizm był zjawiskiem światowym i celem poszczególnych jego krajowych oddziałów – partii regionalnych takich jak PZPR – nie była walka o suwerenność państw, lecz budowa świata komunistycznego. Stąd pojęcie agenturalności komunistów na rzecz KPZR, dziś przywoływane, dla bojowców partyjnych było herezją. Hasło: “Proletariusze wszystkich krajów łączcie się” traktowano serio.
Edward Ochab z grupą centrystów rozkraczony między zwalczającymi się frakcjami próbował kończyć kryzys. Dlatego nie mógł powrócić do represji i musiał patrzeć przez palce na rozjątrzenie ulicy. Efektem było rozprężenie w partii. To z Warszawy rozszedł się w świat sensacyjny referat Chruszczowa. Ba sam Ochab naciskany przez “bratnie partie” na konferencji w Moskwie stanął dęba i oskarżył ZSRR, że przez lata brał z Polski węgiel za pół ceny. W tej sytuacji trudno się dziwić, że doszło do rewolty robotniczej w Poznaniu, zduszonej przez dywizje pancerne. Gdy wydawało się, że to już koniec reform, Ochab uznał, że tzw. “wydarzenia” były spowodowane błędami partii.
Gdy sądzono, że jego dni są już policzone, zdecydował się, wbrew instrukcji Kremla, pojechać na zjazd partii chińskiej. Tam dzięki awanturze – w jaką wdał się z Kaganowiczem – szefem delegacji radzieckiej, przypadł do gustu Mao. Dzięki temu, gdy Chruszczow zagroził Polsce inwazją – na Białorusi i Ukrainie stało już kilkadziesiąt dywizji, którymi następnie Żukow spacyfikował Węgry – Mao zdecydowanie potępił groźby wobec Polski. Było to 19 października 1956 r. w wigilię przylotu połowy biura politycznego KPZR do Warszawy. Przed rozstrzygnięciem sporu z Chruszczowem Ochab zaproponował Gomułce powrót na stanowisko pierwszego sekretarza.
Październik był więc bardziej dziełem Ochaba niż Gomułki. Pogląd ten potwierdza historia reformy prawa wyborczego. Ochab zaproponował, aby na listach wyborczych było dwa razy więcej kandydatów niż miejsc. Za to Gomułka wprowadził “kreskę wyborczą” co z wyborów ponownie uczyniło parodię. Natomiast niekwestionowaną zasługą Gomułki było zwolnienie z Komańczy prymasa Wyszyńskiego oraz pozbycie się z Polski Konstantego Rokossowskiego. Za to w polityce wewnętrznej Gomułka okazał się ortodoksyjnym komunistą, zwolennikiem cenzury i zglajszachtowania społeczeństwa. Dla niego dogmatyzm był grypą, a rewizjonizm – gruźlicą.
W polityce zagranicznej jego celem strategicznym było międzynarodowe uznanie granicy na Odrze i Nysie. To on powiedział, że gdyby gen. Anders na białym koniu powrócił do Warszawy, musiałby – dla zachowania polskiego Szczecina i Wrocławia – być posłusznym klientem Kremla. Aby nie drażnić Moskwy, z walki z tzw. antysowietyzmem uczynił polską rację stanu. Ograniczał wpływy Kościoła. Nie zgodził się na wizytę w Polsce Pawła VI i blokował powołania kapłańskie, biorąc kleryków do wojska. Bezwzględnie tępił spiski antyreżymowe i wysokimi wyrokami starał się zastraszyć społeczeństwo. Przyzwolił na hecę antysemicką w 1968 roku. Był zwolennikiem zbrojnego utrącenia praskiej wiosny. W końcu po 14 latach udało mu się podpisać traktat graniczny z kanclerzem Willym Brandtem. Wkrótce potem utopił Wybrzeże we krwi, wprowadzając nieprzemyślane podwyżki cen żywności. Odchodził w niesławie powszechnie znienawidzony, chociaż przez wielu uznawany jest za męża stanu.
Edward Gierek – z nim wiąże się komunizm pragmatyczny, czyli bezideowy. Wraz z jego dojściem do władzy z kierownictwa odeszli kapepowcy. Gierek był politykiem wyznaczonym w Moskwie na zastępcę Gomułki. Breżniew po doświadczeniu z Dubczekiem w krajach obozu wyznaczył zapasowych sekretarzy. Przyłożył też rękę do upadku Gomułki, wysyłając do KC PZPR list dezawuujący szefa partii. O Gierku, który chciał komunizmowi w Polsce nadać rozmach za pomocą kredytów zachodnich, można powiedzieć, że był wobec społeczeństwa zakładnikiem wzrostu gospodarczego. Dzięki odkręceniu kurków kredytowych do Polski popłynęła istna rzeka dewiz. Polsce pożyczano chętnie, uważając, że poręczycielem jej długów jest ZSRR.
Nieszczęściem Gierka, który chciał dzięki wzrostowi gospodarczemu, renegocjować z Moskwą naszą pozycję polityczną wewnątrz tzw. wspólnoty socjalistycznej, był brak rynku w Polsce. Ponadto gdyby nowe fabryki budował kapitał mieszany, Polska byłaby w stanie spłacać długi na zasadzie samospłaty. Tymczasem nasi planiści nie uświadamiali sobie, że na Zachodzie łatwo jest produkować, lecz trudno sprzedawać. Tym sposobem samospłaty okazały się mrzonką. W rezultacie po 5 latach trzeba było dokonać “manewru gospodarczego”, który polegał na eksporcie wszystkiego, co da się sprzedać. Do tego po tzw. wydarzeniach w Radomiu i Ursusie okazało się, że nie można już w Polsce podnosić cen. Niedobory rynkowe poza mięsem objęły także artykuły przemysłowe. I tak Gierek znalazł się na równi pochyłej. Próbował jeszcze raz podnieść ceny, ale zakazał mu tego Breżniew.
W polityce zagranicznej Gierek dokonał wielkiego otwarcia na Zachód – w czasie jego dekady było w Polsce trzech prezydentów USA, prezydenci Francji, kanclerze Niemiec i inni wybitni politycy z Zachodu. Nixona z obawy, że Moskwa powie “niet”, zaprosił bez jej wiedzy. W sumie ta polityka wzmocniła Polskę, lecz nie dała oddechu gospodarczego. Pomysł wprowadzenia wymienialności złotówki i wejścia do Funduszu Walutowego zablokował Kosygin. Tak się skończył sen o potędze.
Równocześnie podpisany w porozumieniu helsińskim tzw. trzeci koszyk, dotyczący praw człowieka sprawił, że w Polsce rozkwitła opozycja. Gierek musiał pobłażać, obawiał się bowiem Zachodu. W 1978 roku Karol Wojtyła został wybrany na papieża. Jego wizyta w następnym roku zdestabilizowała system. (Gierek odmówił Breżniewowi prośbe nie wpuszczenia papieża do kraju). Na to nałożyła się walka frakcyjna. Powstały dwie grupy: Jaruzelskiego i Kani oraz Babiucha i Łukaszewicza. Po VIII Zjeździe, po obaleniu premiera Jaroszewicza, dni Gierka były policzone. Jego upadek – planowany na jesień – przyspieszyły latem 1980 roku strajki na Wybrzeżu i powstanie “Solidarności”. Po zawale Gierka obalono. Pierwotnie miał zostać honorowym przewodniczącym partii, a skończyło się na wyrzuceniu i rocznym internowaniu.
Stanisław Kania. Mimo, że był akuszerem Gierka w 1970 r., przez prawie całą dekadę należał do jego wrogów. Spiskował przeciwko niemu z Andropowem i generałem Pawłowem – rezydentem KGB w Warszawie. Sprzymierzył się z generałem Jaruzelskim, ponadto ściśle współpracował z dzieckiem pułku generałem Milewskim. W czasie wydarzeń radomskich premier Jaroszewicz oskarżył go o prowokację wymierzoną w niego i Gierka. Domagał się dymisji Kani, a w razie odmowy groził swoją dymisją. Gierek, jak zwykle załagodził sprawę, ze szkodą dla… siebie.
Jako pierwszy sekretarz Stanisław Kania nie porządził sobie zbytnio. W czasie rocznych rządów więcej stracił, niż zyskał. Jego zmorą były wizyty w KC ambasadora Aristowa. Miał być niemniej dokuczliwy od Repina, który jak wiadomo wyspecjalizował się – dwa wieki wcześniej – w gnębieniu króla Stasia. Ze strachu sekretarz zapadał na zdrowiu, co i raz ogłaszając niedyspozycję. Pomocne mu przy tym miało być czerwone wino austriackie, do którego sekretarz miał podobno słabość.
Po kilku miesiącach od swej inauguracji stracił zaufanie Breżniewa, bo w żaden sposób nie dawał się przekonać co do realności stanu wojennego. Można powiedzieć, że dzięki tej przypadłości Stanisław Kania przez wiele miesięcy był negatywnym bohaterem KPZR. Towarzysze kremlowscy, jak świadczą protokoły z ich posiedzeń, nie mogli się na dziwić jego mazgajowatości i niezdecydowaniu Jaruzelskiego. Gdy wreszcie generał wyjął poduszkę spod głowy Kani, gratulacjom od Breżniewa et consortes nie było końca.
Gdy opadną emocje, przyszli historycy z pewnością uznają, że mogło się nam przytrafić coś gorszego od zamachu Wojciecha Jaruzelskiego. Wątpiącym w te słowa przypomnę, że w tamtych latach władza radziecka była skłonna do wszystkiego. Potwierdził to marszałek Achromiejew, który wkrótce po wprowadzeniu u nas stanu wojennego urządził sobie rakietową strzelaninę jak do kaczek, do pasażerskiego transpacyfiku pasażerskiego Korei Południowej. Dowodzi to, jak nasi przymusowi przyjaciele ze Wschodu mieli wówczas zszargane nerwy. Z tego punktu widzenia, patrząc, twierdzę, że zamach a la Jaruzelski był w miarę układny.
Z tym, że mam wątpliwości, czy czas generała można uznać jeszcze za prawdziwy PRL. Trudno znaleźć wspólny mianownik z Polską Gomułki. W każdym razie był to czas mroczny. W czasie ośmiu lat kartek, reglamentacji i pałowania zwolennicy PRL, których w szeregach “Wielkiej Solidarności” było zatrzęsienie, gdzieś pochowali się po kątach i znikli. Stąd gdy po Okrągłym Stole doszło do demontażu real-socjalizmu, jego zwolennicy byli w zdecydowanej mniejszości.
Generał w KC rządził po wojskowemu i zmieniał sekretarzy i kierowników jak rękawiczki. Na upatrzone stanowisko prezydenta ewakuował się sprawnie, pozostawiając aparatczykowską armię bez wodza. Dla sprawiedliwości trzeba dodać, że armia ta zgubiła wszelkie azymuty, przekonanie bowiem, że ekonomia socjalizmu stoi na głowie, było w narodzie tak powszechne, że aż bezdyskusyjne. Trzeba też powiedzieć, że nie chciał generał kruszyć kopii za przegrany ustrój.
Tym sposobem epizod w naszych dziejach pod tytułem “realny socjalizm” zakończył się w sposób prawdziwie, dla nas wówczas żyjących, optymalny. A skuteczny i tak udany rozpad radzieckiego imperium potwierdza istnienie siły wyższej. Niedowiarkowie czapki z głów.

pdf

Share/Save