Polonia mon amour » polacchi-lituani

Tra Polonia e Lituania (?)

Paolo Morawski — Wed, 16 Feb 2011 13:05:17 +0000

Potrebbe andare decisamente meglio per non dire che va malissimo tra Polonia e Lituania: leggi qui (GW) e qui (Rzep) e anche qui (sito del Presidente Komorowski).

pdf

Share/Save

Da Varsavia a Tallinn

Paolo Morawski — Fri, 23 Apr 2010 12:43:27 +0000

… just arrived in Tallinn from Lemberg via Munich, Berlin, Warsaw. 13-hours in the car with delightful Swedish ambassadorial company. Best answer to my question asking for advice on how best to get from Warsaw to Tallinn was a laconic “skype”…
Edward Lucas

pdf

Share/Save

Soldati polacco-lituano-ucraini

Paolo Morawski — Sun, 22 Nov 2009 11:42:05 +0000

Wspólna brygada Polski, Litwy i Ukrainy
Marcin Wojciechowski, GW 2009-11-16
List intencyjny w sprawie utworzenia ponadnarodowej brygady z żołnierzami z Polski, Litwy i Ukrainy podpisali w Brukseli ministrowie obrony tych krajów. 4,5-tysięczna brygada ma stacjonować w Lublinie… Leggi
———-
Wojsko trojga narodów
Marcin Wojciechowski, Tomasz Bielecki, GW Bruksela 2009-11-17
Polska znów ciągnie Ukrainę na Zachód. Za dwa lata polscy, ukraińscy i litewscy żołnierze mają służyć we wspólnej brygadzie uczestniczącej w misjach pokojowych Unii Europejskiej, NATO oraz ONZ.. Leggi
———–
La Lituanie, la Pologne et l’Ukraine vont créer une brigade commune, destinée à rapprocher Kiev de l’Alliance atlantique, a annoncé le ministère polonais de la Défense. La brigade polono-lituano-ukrainienne a été baptisée LITPOLUKRBRIG. Son Etat-major sera installé en Pologne. Les postes de commandant en chef, d’adjoint au commandant en chef et de chef d’état-major seront occupés, à tour de rôle, par les militaires des 3 pays. La création de cette brigade “a pour objectif le soutien aux efforts de l’Ukraine dans son intégration aux structures euroatlantiques, le resserrement de la coopération militaire régionale, ainsi que la création d’une base à un groupe de combat de l’Union européenne”. vedi

pdf

Share/Save

E i baltici? Dimenticati?

Paolo Morawski — Wed, 02 Sep 2009 17:37:08 +0000

Bałtowie: Porażka Polski, zapomnieliście o nas
GW, not. bart 2009-09-02
Polska dała sobie wmówić Putinowi, że pakt Ribbentrop-Mołotow dotyczy tylko Rzeczypospolitej i ZSRR. O wchłonięciu krajów bałtyckich, podziale Rumunii, straszliwych konsekwencjach dla Ukraińców i Białorusinów nie padło na obchodach słowo – mówi litewski komentator Audrius Baculis
Dla “Gazety” Audrius Baculis, komentator litewskiego tygodnika “Veidas”
Obchody 70. rocznicy wybuchu II wojny były testem polskiej polityki zagranicznej. Moim zdaniem Polska ten test oblała. Dała sobie wmówić Putinowi, że pakt Ribbentrop-Mołotow dotyczy tylko Rzeczypospolitej i ZSRR. O tym, że przewidywał wchłonięcie krajów bałtyckich, podział Rumunii, że miał straszliwe konsekwencje dla Ukraińców i Białorusinów – nie padło ani słowo.
Wydaje się, że Polska poświęciła tu część prawdy, by uzyskać zbliżenie z Rosją. Poświęciła sąsiadów na rzecz jakiejś Realpolitik. Ale na taką grę mogą pozwolić sobie tylko mocarstwa i dlatego Polska może pożałować, że zgodziła się na grę na rosyjskich warunkach.
Samo przemówienie Putina, choć było utrzymane w chłodnym i wrogim tonie, było bez wątpienia krokiem do przodu. Pytanie, co się za nim kryje. Czy Putin mówił na Westerplatte do Polaków, czy może do Rosjan? Przecież jednocześnie w Rosji w starym stalinowskim stylu odezwał się minister spraw zagranicznych Ławrow [w jednej z gazet stwierdził, że z Hitlerem układali się wszyscy i że wszyscy odpowiedzialni są za wybuch wojny], a czekiści prezentowali książkę oskarżającą Polaków o wywołanie wojny [Służba Wywiadu Zagranicznego chciała udowodnić, że Polska paktowała z Hitlerem przeciwko ZSRR, a Józef Beck był niemieckim agentem].
Może Putin łagodzi ton, by coś u Polaków ugrać? Kilka lat temu na Węgrzech przepraszał za stłumienie powstania w 1956 r. Wkrótce potem Węgry zaczęły robić interesy z Gazpromem.

pdf

Share/Save

L’Unione polacco-lituana

Paolo Morawski — Wed, 15 Jul 2009 09:52:22 +0000

Przysięga we łzach radości i smutku
„Jedna spolna Rzeczypospolita, która się ze dwu państw i narodów w jeden lud zniosła”. Zawarta przed 440 laty przez Polaków i Litwinów unia lubelska wciąż budzi spory.
Radosław Lolo, Polityka 13 lipca 2009
1 lipca 1569 r. w Lublinie na zamku, który dziś wygląda zupełnie inaczej niż wówczas, kończył obrady sejm. Uczestniczyli w nim, inaczej niż dotychczas, bo od pewnego momentu wspólnie, posłowie i senatorowie polscy i litewscy. Obrady trwały już od pół roku i przeszły kilka gwałtownych zwrotów akcji. Teraz wreszcie przyszedł ich finał. Wobec króla senatorowie i posłowie koronni i litewscy zaprzysięgali tekst uzgodnionego wcześniej aktu unii. Przysięgali kolejno, wedle starszeństwa urzędów i godności, aż do godz. 20.
Podniosły i dziejowy charakter wydarzenia odczuwali wszyscy obecni. Anonimowy autor diariusza sejmowego nie omieszkał odnotować, że wielu nawykłych przecież do wystąpień publicznych polityków nie było w stanie powstrzymać się od łez. Kanclerz wielki koronny Walenty Dembiński od płaczu nie był w stanie odbierać przysięgi, aż musiał zastąpić go marszałek wielki Jan Firlej. Po skończonej uroczystości król Zygmunt II August udał się do kościoła św. Stanisława, gdzie zalecił uroczyście odśpiewać jako dziękczynienie „Te Deum”. Mało tego: ponoć i sam, choć schorowany i zmęczony, śpiewał pełnym głosem!
Mniej entuzjazmu można odnaleźć w postawach Litwinów. Zwłaszcza tamtejsze elity, choć milcząco aprobowały akt unii, nie stroniły od pokątnie wylewanych żali. Możni litewscy mówili o „poniewolnej unii”, a pisarz litewski Maciej Sawicki tak relacjonował wydarzenie kanclerzowi wielkiemu litewskiemu Mikołajowi Radziwiłłowi Rudemu: „Czegośmy nie chcieli oczyma widzieć i słyszeć, tegośmy się doczekali i co prorokowano od lat sta i osiemdziesiąt, to się wszystko wypełniło z radością i triumfem drugich byśmy już in toto [w całości] pogrzebali… matkę swą miłą, po której śmierci sława i ozdoba jej wyniszczeć musi”.
Istota Unii – Choć niemal każdy szanujący się gimnazjalista bez trudu wymieni datę unii lubelskiej, a w naszej świadomości narodowej odgrywa ona jeszcze jakąś rolę, to wśród historyków ciągle toczą się spory o jej istotę i znaczenie. Dyskusje nabrały rumieńców w dwóch ostatnich dekadach, kiedy nie tylko historiografia polska przestała być ograniczana politycznie, ale też głos zaczęli zabierać historycy z suwerennej Litwy. Warto przypomnieć najważniejsze fakty i opinie.
Przez całe swoje długie panowanie (1506–1548) Zygmunt I Stary nie wyrażał zainteresowania zmianą charakteru związku Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. W Koronie był królem i działał według polskich zasad ustrojowych, na Litwie zaś był wielkim księciem, istniał tu odrębny sejm, obowiązywały odrębne prawa, skarb, wojsko i urzędy. Oddzielnie prowadzono też politykę zagraniczną. Związek o charakterze unii personalnej przez długi czas wystarczał Jagiellonom.
Następca, Zygmunt II August, bezsprzecznie kochał Litwę. Ojciec, jeszcze za swego żywota, w 1544 r. powierzył mu rządy na niej. Tu wówczas Zygmunt August przeżył miłość swego życia: poznał i pokochał Barbarę Radziwiłłównę. Potem w Wilnie pochował ukochaną żonę. Stolica Wielkiego Księstwa cieszyła się jego sympatią, przekładaną na imponujące inwestycje, by wspomnieć choćby wspaniały kościół św. Anny i tak pieczołowicie dziś odbudowywany zamek. Rozumiał więc monarcha sprawy i problemy swych litewskich poddanych. Spośród nich zaś istotne było zwłaszcza narastające zagrożenie ze strony państwa moskiewskiego, wydzierającego Litwie kolejne terytoria na wschodzie. Mimo to przez pierwszą dekadę swych rządów Zygmunt II August dość niechętnie odnosił się do postulatów szlacheckich dotyczących zmiany charakteru unii.
A postulatów tych nie brakowało, szczególnie ze strony rozwijającego się w Koronie ruchu egzekucyjnego. Zmierzał on do wielopłaszczyznowej reformy państwa, zaś wśród istotnych jej elementów szlacheccy przywódcy widzieli właśnie konieczność zmiany charakteru unii z Litwą. Przyczyny ich stanowiska i rozumienie charakteru przyszłej unii były złożone. Egzekucjoniści generalnie swe reformy rozumieli nie jako wprowadzanie nowego ładu prawno-ustrojowego, ale jedynie jako wyegzekwowanie sprawnego funkcjonowania zasad, praw i obowiązków uchwalanych już wcześniej, następnie wypaczonych lub zarzuconych. Dlatego wracali do starych zapisów, które jeszcze w unii zawartej w Krewie w 1385 r. operowały terminem applicare, czyli zakładały niejako wcielenie ziem litewskich do Korony. Na sejmie warszawskim 1564 r., który był spełnieniem wielu postulatów ruchu egzekucyjnego, ówczesny podskarbi Walenty Dembiński postulował nie tylko przyłączenie ziem litewskich do Korony, ale nawet zniesienie nazwy Wielkie Księstwo Litewskie i zastąpienie jej terminem Nowa Polska.
Konfrontacja dwóch wizji – Perspektywa przyłączenia do Korony budziła na Litwie zaniepokojenie. Egzekucjoniści, mówiąc o realnej unii, wysuwali jednak wiele argumentów praktycznych, które należało poważniej rozważyć, a co ważniejsze, takich, które zyskiwały unii grono zwolenników. Zwracano uwagę, że Litwa w niewielkim stopniu angażuje się w obronę kresowych granic przed najazdami tatarskimi. Jeszcze mocniej eksponowano stałą pomoc, jaka płynęła z Polski na Litwę w związku z wojnami obronnymi przeciw Moskwie i wojną o Inflanty. Jak obliczył zajmujący się dziejami unii lubelskiej historyk Henryk Lulewicz, z poborów uchwalonych przez sejm piotrkowski 1562/63 r., w Koronie 72 proc. spożytkowano na zapłatę wojsku wysłanemu do Inflant i na Litwę, walczącemu głównie przeciw siłom cara Iwana IV Groźnego. Mimo to w 1563 r. w ręce moskiewskie dostał się Połock. Wsparcie dla Litwy w następnych latach sukcesywnie się zwiększało, a było konieczne, jeśli wojna miała się zakończyć sukcesem. Dodajmy, że kolejną sprawą żywotnie interesującą szlachtę polską był fakt, że na Litwie traktowano ją jako cudzoziemską i jako taka nie mogła nabywać i posiadać ziemi. Tej zaś, zwłaszcza na należącej wówczas do Litwy Ukrainie, nie brakowało, w przeciwieństwie na przykład do niedawno inkorporowanego Mazowsza.
Ruch egzekucyjny w Polsce był jednak tylko jedną z wielu stron mających w kwestii unii swe zdanie i konkretne cele. Mieli je bowiem oczywiście i Litwini. Przedłużająca się wojna przeciw Moskwie dawała się mocno we znaki. Kolejne straty terytorialne powodowały nie tylko zubożenie Wielkiego Księstwa, ale też i napływ pozbawionych majątku uciekinierów. Litwini żywotnie zainteresowani też byli ostatecznym pozyskaniem Inflant oraz odzyskaniem ziem zagarniętych przez Iwana IV. Szlachcie litewskiej podobały się prawa i przywileje, jakimi dysponowała szlachta polska, i jakimi kusili egzekucjoniści.
Mniej zaś równość w prawach całej szlachty podobała się możnym rodom, które w wypadku ich przyjęcia traciły część swej uprzywilejowanej pozycji. W grę wchodziły również partykularyzmy regionalne. Ku Polsce wyraźnie skłaniała się szlachta z należącego wówczas do Litwy Podlasia. Również i mieszkańcy Wołynia ciążyli ku wówczas polskim obszarom Rusi Czerwonej. Nikt jednak spośród litewskich polityków nie dopuszczał myśli o jakiejkolwiek utracie choćby części suwerenności Wielkiego Księstwa. Związek z Polską widziano raczej jako unię personalną, wzmocnioną sojuszem wojskowym.
Na wspomniany już sejm warszawski 1563/64 r. przybyła delegacja litewska pod przewodnictwem Mikołaja Radziwiłła Rudego, sceptycznie nastawionego do unii. Tak oto doszło do konfrontacji dwóch wizji: inkorporacyjnej Polaków, oraz przeciwstawnej federacyjnej, prezentowanej przez Litwinów. Konfrontacja nie przyniosła kompromisu. Litwini dowiedziawszy się o zwycięstwie ich wojsk nad wojskami Moskwy, odniesionym nad Ułą, wrócili do domu z mocnym postanowieniem, że sami poradzą sobie w wojnie.
Determinacja Króla — 1564 r. zapoczątkował pobudzany przez Zygmunta Augusta okres reformowania państwa litewskiego. Przeprowadzono reformę administracyjno-sądową oraz wojskową, wprowadzając podział na powiaty. Wzorem polskim wielki książę w 1565 r. powołał w nich sejmiki. Przyjęty w 1566 r. II Statut Litewski określał m.in. również skład i kompetencje sejmu, ale rozumianego jako odrębny, litewski. Zreformowane państwo litewskie mogło lub raczej, wobec sojuszu Moskwy ze Szwecją, musiało wrócić do kwestii unii.
W dalszym rozwoju wypadków istotną rolę odegrało stanowisko Zygmunta Augusta i determinacja, jaką się wykazał. Fiasko rozmów polsko-litewskich w Warszawie w 1564 r. skłoniło króla polskiego do aktu, który zaciążył mocno na przyszłości wzajemnych relacji. Jak wiadomo, monarcha ten nie miał potomka; 13 marca 1564 r. scedował więc swoje dziedziczne prawa do tytułu wielkiego księcia litewskiego na Królestwo Polskie. Na Litwie nie chciano uznać faktu, że po coraz prawdopodobniejszej bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta to Królestwo Polskie może rozstrzygać, kto miałby być monarchą na Litwie. Tego samego dnia Zygmunt August wydał też dokument zatytułowany „Reces w sprawie około unii litewskiej”, w którym zarysował zasady ewentualnej unii, uwzględniając przy tym głównie postulaty ze strony polskiej.
Biografowie ostatniego z Jagiellonów spierają się co do przyczyn determinacji Zygmunta II. Trudno im rozstrzygnąć, czy bardziej do zawarcia unii realnej pchała go wizja rozpadu unii polsko-litewskiej po jego bezpotomnej śmierci, czy też chęć zakończenia sukcesem wojny w Inflantach, a przez nią zdobycia znaczącej pozycji nad Bałtykiem? Być może oba elementy były tu brane pod uwagę. Czas, choć gonił starzejącego się i schorowanego Zygmunta Augusta, bywał też i jego sojusznikiem. W 1565 r. zmarł jeden z najzagorzalszych przeciwników unii na Litwie Mikołaj Radziwiłł Czarny. Wojna w Inflantach ciągnęła się bez wyraźnych efektów. W tej sytuacji zwołanie sejmu nikogo nie dziwiło.
Wizja wspólnego państwa — Na potrzeby tekstu publicystycznego sejm lubelski można chyba porównać do szachów, i to w wydaniu sportowym. Były one więc początkowo partią symultaniczną. Zygmunt August zwołał bowiem sejm koronny do Lublina, a litewski do położonego tuż przy granicy Wohynia (Wołynia). Po oddzielnych obradach senatorowie i posłowie litewscy w styczniu 1569 r. przybyli na wspólne obrady do Lublina. Wcześniej jednak król zagwarantował, że w wypadku, gdyby doszło do naruszenia praw i wolności Wielkiego Księstwa Litewskiego, Litwini będą mogli swobodnie wyjechać. Formalnie oba sejmy obradowały w Lublinie oddzielnie i porozumiewały się przez deputacje. Faktycznie jednak symultanę sprowadzono do gry na jednej już tylko szachownicy, na której zwolennicy unii szybko osiągnęli przewagę.
Grafika Jarosław Krysik
Zaproponowane projekty zasad przyszłej unii, choć były też wśród nich i kompromisowe, nie zadowalały Litwinów. Zwłaszcza senatorowie litewscy widzieli w wysuwanych propozycjach liczne zagrożenia suwerennego bytu Litwy, nie godzili się też na powstanie wspólnego sejmu. Ponieważ polemiki nie przynosiły rezultatu, Litwini skorzystali z wcześniej wspomnianego przywileju i 1 marca większość z nich opuściła miasto. Wówczas król potwierdził reces warszawski z 1564 r. oraz ogłosił włączenie do Korony najpierw Podlasia, potem Wołynia i wreszcie województw kijowskiego i bracławskiego. Jak zauważa wybitny znawca dziejów Litwy prof. Andrzej Rachuba, jest kwestią dyskusyjną, czy Zygmunt August miał prawo tak postąpić. Akt ten nie wywołał jednak sprzeciwu, nie tylko ze strony sejmu polskiego, ale również spotkał się z pozytywną reakcją zwłaszcza ze strony Podlasian. (Tym bardziej że mieszkańcy tych ziem, którzy nie chcieliby złożyć przysięgi na wierność Koronie Polskiej, traciliby urzędy, a być może i dobra).
Takie postawienie sprawy można więc porównać do ruchu dającego szacha z możliwością mata w kilku posunięciach. Podsumowanie przeprowadzone dalej przez prof. Rachubę ostatecznie o tym przekonuje. Oto bowiem Litwa traciła niemal połowę swego terytorium i stawała się mniejsza od Korony. Traciła jednocześnie znaczną część swego potencjału militarnego, który dotychczas i tak z trudem przeciwstawiała Moskwie. Zdając sobie sprawę z nieuchronności kolejnych wydarzeń, delegacja litewska wróciła na sejm i obrady dokończono. Mimo wszystko można rzec, że partia szachów zakończyła się remisem lub – w tym wypadku – że nikt nie przegrał.
Akt unii lubelskiej wprowadzał nową nazwę wspólnego państwa: Rzeczpospolita. Tworzące go organizmy zachowały przy tym swoje własne nazwy: Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie. Rzeczpospolita miała mieć władcę wybieranego wspólnie, zawsze jednak w Koronie, przy czym nieobecność którejś ze stron nie wpływała na ważność wyboru, jeśli strona ta została na wybór monarchy wezwana. Koronacja miała się odbywać w Krakowie. Tym jednym aktem król Polski stawał się zarazem wielkim księciem litewskim i nie odbywał już oddzielnych uroczystości w Wilnie. Jeden wspólny akt koronacyjny zakładał również zaprzysiężenie przez monarchę praw w obu państwach.
Wspólny miał być również sejm. Jego połączenie dokonało się przez włączenie składu reprezentacji poselskiej i senatorów dotychczasowego sejmu litewskiego do sejmu koronnego. Spowodowało to wprawdzie przewagę reprezentacji Korony, jednak zasady funkcjonowania sejmu uniemożliwiały podjęcie decyzji bez zgody reprezentacji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przy tak stworzonym ładzie ustrojowym wspólna miała być również polityka zagraniczna, choć potem różnie z tym bywało… Zlikwidowano cła, wprowadzono wspólną monetę, zniesiono prawne zakazy nabywania dóbr Litwinom w Koronie i Polakom na Litwie.
Oddzielne dla obu państw pozostawały wojsko, skarb, urzędy i prawa. Z punktu widzenia litewskich możnych, istotne było przeforsowanie zakazu przeprowadzenia na Litwie egzekucji dóbr, co mogłoby znacznie ograniczyć dochody i wpływy Radziwiłłów czy Chodkiewiczów ze skumulowanych w ich rękach majątków oraz urzędów.
Jak to wykazał Henryk Lulewicz w pracy „Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588”, unia lubelska, sposób jej zawarcia i funkcjonowania niemal od samego początku wywoływały spory nawet w gronie samych jej twórców, a potem realizatorów. Sytuacja, mimo upływu 440 lat, nie zmieniła się. Spory wśród historyków polskich i litewskich są ciągle żywe, a pojawiają się i nowe, bardzo szerokie interpretacje i analogie dziejowe aktu lubelskiego.
W tym kontekście należy zwrócić uwagę na drugie już wydanie książki „Historia Litwy. Dwugłos polsko-litewski” prof. Andrzeja Rachuby z Instytutu Historii PAN oraz prof. Jůratė Kiaupienė i prof. Zigmantasa Kiaupy z Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk. Zestawienie poglądów wybitnych znawców problemu podsumowuje kilkaset lat dyskusji. Z jednej strony prof. Kiaupienė przypomina dawny stosunek Litwinów do unii, przywołując opinię Teodora Narbutta; ten w pierwszej połowie XIX stulecia, pisząc o unii lubelskiej, stwierdził, że złamał pióro, gdyż państwo litewskie przestało wówczas istnieć. Współcześnie wyrażona ocena jest już jednak wyraźnie stonowana, podkreśla oczywiście skalę strat terytorialnych, poniesionych w wyniku unii przez Wielkie Księstwo Litewskie, ale zarazem i akcentuje zachowanie ważnych atrybutów państwowości litewskiej oraz własnej tożsamości. Prof. Andrzej Rachuba zaś podsumowuje: „Unia przedłużyła litewski byt państwowy o dwa wieki, pozwoliła jej społeczeństwu na zapoznanie się i przyjęcie demokratycznych mechanizmów życia publicznego, funkcjonowanie w świecie wartości zachodnioeuropejskich, na utrwalenie wiary katolickiej jako istotnego elementu kultury, na pogłębienie własnej tożsamości”.
Dziś, w dobie ciągłego samookreślania się UE, chętnie porównuje się ją z unią lubelską, szukając analogii oraz odniesień do współczesności. Mówi się też coraz częściej o wspólnym dorobku, wypracowanym przez wiele narodów funkcjonujących w ramach Rzeczpospolitej. Widać to choćby w nowych syntezach epoki nowożytnej prof. Urszuli Augustyniak i prof. Mariusza Markiewicza, do których lektury warto odesłać zainteresowanych.
CZYTAJ TAKŻE:
Jak Polska Ukrainę straciła - Podpisana 350 lat temu ugoda hadziacka była próbą ułożenia stosunków Korony z rodzącą się kozacką Ukrainą. Jej twórcom przyszła Rzeczpospolita marzyła się jako polsko-litewsko-ruska odmiana federacji. Jakie okoliczności historyczne sprawiły, że ta wizja się nie ziściła?
Aby rząd pospolity wszędzie był doma – Nawet najwięksi sceptycy i krytycy ustroju staropolskiego przyznają, że ruch egzekucyjny, zrazu dotyczący finansów publicznych i podatków, należał do najjaśniejszych stron polskiej historii.

pdf

Share/Save

Il confine lituano-polacco è un laboratorio

Paolo Morawski — Tue, 07 Jul 2009 09:56:19 +0000

La frontiera dove nasce la poesia
Magris Claudio, Corriere della Sera, 28 giugno 2009
Itinerari. Viaggio a Sejny, una sorta di East Village. A Wilamowice, dove salvano i dialetti. E a Nida presso la casa che ospitava Thomas Mann.
Radici. La sinagoga bianca non è più adibita al culto, perché la Shoah si è portata via quasi tutti, ma si suonano ancora le antiche musiche ebraiche. Lituania, mia patria, sei come la salute. Quanto tu valga, lo impara soltanto colui che ti perse. Oggi la bellezza tua con tutto quanto l’ adorna vedo e descrivo, perché il desiderio di te mi consuma. Il confine lituano-polacco è un laboratorio di conservazione delle lingue. Qui si trasmettono la musica klezmer e la grande tradizione yiddish.
1. «Lituania! Mia patria!». Così inizia Pan Tadeusz, il poema patriottico del vate nazionale polacco per eccellenza, Adam Mickiewicz. Scritti nel 1834, questi versi hanno un’ assoluta coerenza sentimentale e ideologica, esprimono un sentire all’ epoca quasi ovvio. Poeta della sua Polonia oppressa e divisa, Mickiewicz, nato in Lituania, sentiva quest’ ultima un tutt’ uno con la Polonia, il luogo natio in cui egli amava la totalità della sua nazione, come un irredentista triestino amava in Trieste l’ Italia. Per lui la Lituania era parte integrante della Polonia; era quel Gran Ducato il cui potere si era esteso sino al Mar Nero, era l’ alleanza lituano-polacca iniziata con l’ ascesa del signore della Lituania, Jogaila, al trono di Polonia. Alleanza che era durata quattrocento anni, in un processo che aveva visto la Lituania, inizialmente dominante, divenire sempre più subordinata, specialmente a partire dall’ unione formale dei due Stati sancita dal trattato di Lublino del 1569, con la nobiltà lituana che adottava progressivamente la lingua e la cultura polacca, mentre il lituano veniva parlato essenzialmente dai contadini ridotti a servi della gleba. Le foreste lituane erano, per Mickiewicz, il volto che per lui assumeva la sua patria polacca amata con passione; un’ analoga prossimità – ma nel tempo sempre più problematica – caratterizza parecchi grandi scrittori polacchi, dai classici sino a contemporanei quali Milosz o Konwicki (Tadeusz Konwicki: scrittore e regista polacco, nato nel 1926 vicino Vilnius, in Lituania. Czeslaw Milosz: poeta polacco morto nel 2004. Vinse il Premio Nobel nel 1980). Naturale nel 1834, quel verso di Mickiewicz sarebbe stato impossibile nel ventennio fra le due guerre mondiali, quando la Polonia rinata a Stato indipendente aveva strappato alla Lituania, divenuta anch’ essa dopo secoli uno Stato sovrano, la sua capitale Vilnius – per i polacchi Wilno – nella quale, durante quei vent’ anni, i lituani si erano ridotti a costituire l’ uno o il due per cento della popolazione della città, non volendo evidentemente subire quella che sentivano come un’ occupazione, anche se c’ era chi, come il gruppo antinazionalista dei Krajewscy, continuava a considerarla come la capitale dell’ antico Gran Ducato. I rapporti polacco-lituani erano ancora più difficili durante la seconda guerra mondiale: se i polacchi erano schiacciati dai nazisti e dai sovietici, per molti lituani – occupati nel 1940 da Stalin che aveva iniziato immediatamente le deportazioni – l’ arrivo dei nazisti fu salutato come una liberazione. Non vi furono – a differenza della Lettonia e l’ Estonia – divisioni lituane di SS, ma ci fu, accanto a una resistenza antinazista, pure un rilevante collaborazionismo, accompagnato da un diffuso antisemitismo. In un’ intervista di parecchi anni fa, Milosz, profondamente innamorato della sua Lituania, ricordava i difficili rapporti tra la resistenza antinazista polacca e le analoghe formazioni anti-tedesche lituane, in un serpeggiante conflitto di tutti contro tutti che ha spesso caratterizzato la Resistenza nelle zone di frontiera tra paesi tedeschi, latini e slavi. Pure oggi, in un clima di rapporti del tutto distesi, la scritta che c’ è sul monumento del poeta a Vilnius, «Adomas Mickewicius», suona quasi più come una rivendicazione che come l’ omaggio a un comune padre della patria. I confini cambiano, non solo materialmente ma anche spiritualmente; si spostano, si cancellano, risorgono, avanzano, indietreggiano. Non per nulla si parla, sin dal Medioevo, di «marche di confine», osserva al convegno di Sejny Keith Botsford. Si esaspera la mania di «marcare» il territorio; si rischia così di assomigliare ai cani, gli dico, che segnano di continuo il possesso alzando la gamba. Quando si riesce a sentire le frontiere come mortali – nel senso di transeunti, periture come gli uomini, relative – si ha un rapporto umano con esse e con tutti coloro che vivono loro intorno. Se le si crede eterne, sacre, idoli da adorare, diventano mortali nel senso che chiamano, causano, esigono la morte.
2. La fondazione. «Terre di confine» (Pogranicze) che ha sede a Sejny, in prossimità della frontiera con la Lituania, è una straordinaria, creativa iniziativa di dialogo inteso a trasformare in incontro e arricchimento reciproco i fermenti vitali ma anche pericolosamente aggressivi delle terre di frontiera. Diretta con inventiva e fraterna originalità da Krzysztof e Malgorzata Czyzewscy, la Fondazione promuove convegni plurinazionali, traduzioni di testi letterari, un premio «Uomo di confine» che corona artisti di diversi e anche lontani Paesi i quali hanno contribuito alla cultura di frontiera, assegna borse di studio, ha una propria vivace casa editrice. Su questi confini lituani – i Kresy – ha vissuto e vive una grande letteratura polacca, di particolare apertura e di rilievo mondiale: in passato Mickiewicz e altri, in epoche a noi vicine o attuali Milosz o Konwicki. Il convegno si svolge nella Sinagoga Bianca di Sejny, non più adibita al culto perché la Shoah ha pressoché cancellato a Sejny la presenza ebraica, finita per lo più nel Lager di Majdanek. Un tempo essa era molto importante e mi sembra di ritornare all’ origine del mio appassionato anche se inevitabilmente dilettante amore per l’ ebraismo orientale quando mi imbatto nelle tracce di Moris Rozenfeld, autore di Canti del ghetto in yiddish sul quale avevo scritto un articoletto più di quarant’ anni fa, e che da Sejny era emigrato negli Stati Uniti. Ma la cultura ebraica è stata cancellata solo apparentemente. La sera, nella Sinagoga Bianca, l’ Orchestra Klezmer di Sejny dà un magnifico concerto di musica ebraica e Malgorzata Czyzewscy canta errabonde, incantevoli canzoni yiddish e «spaniole», nel ladino degli ebrei di Spagna. La musica klezmer fa rivivere la civiltà yiddish, distrutta in queste terre dalla Shoah e trasmigrata in America, specialmente a New York. Ma la Fondazione l’ ha in certo modo ritrapiantata a Sejny. I musicisti sono quasi tutti ragazzi e ragazze di Sejny, nati tanto tempo dopo lo sterminio; molti di loro sono dediti, per sopravvivere, ad altre attività. Ma hanno avuto un’ alta scuola, grazie alla generosa e intraprendente energia della Fondazione e del suo presidente Krzysztof Czyzewscy, il quale, con caparbia ostinazione degna dei personaggi di tanta letteratura ebraica, ha convinto alcuni grandi artisti di New York – come ad esempio il clarinettista David Krakauer, star della musica klezmer che furoreggia all’ East Village o a Brighton Beach, e altri come lui – a venire periodicamente a Sejny, a insegnare musica e a formare i giovani di quell’ orchestra, portandoli a un livello professionale. La piccola e sconosciuta Sejny fa coppia con New York, secondo la grande tradizione yiddish che poteva fare di ogni shtetl, di ogni borgo ebraico-orientale, un centro del mondo, come si capisce dai racconti di Singer. Offrire stabilmente agli abitanti di una minuscola cittadina di provincia un’ arte di qualità è un esempio della più autentica e alta cultura, più creativa dei cosiddetti grandi eventi che fanno cronaca eclatante ma non seminano. Nella Sinagoga Bianca l’ ebraismo distrutto vive, come in quella storia chassidica, ebraico-orientale, in cui si dice di una tradizione che nel corso di alcune generazioni si perde, ma di cui resta il racconto che narra la sua storia e la storia della sua fine, e quel racconto, quelle parole, non hanno meno efficacia, meno realtà, della tradizione e delle preghiere di cui parlano. Materialmente distrutto, quell’ universo ebraico-orientale vive ancor più fortemente, pura parola di vita che entra nel cuore e nella mente di tutti, poco importa se ebrei o no. Poveri idioti nazisti, che si erano illusi di poterlo distruggere.
3. Ogni confine ne contiene altri, magari inavvertiti ma destinati, prima o poi, a farsi sentire, talora a bruciare come cicatrici talora a indietreggiare come un orizzonte. Gli abitanti di Wilamowice (Wilmesau in tedesco, Wyimysau nella parlata locale) parlavano e parlano ancora il wymysoer, un dialetto con molti elementi tedeschi e altri polacchi e fiamminghi, incomprensibile per i tedeschi come per i polacchi, concordi nel considerare quasi ostilmente come stranieri quei pochi che lo parlavano. Fra questi, racconta Lukasz Galusek, c’ era un certo Florian Biesik; cittadino dell’ impero absburgico, fu mandato a Trieste, dove divenne direttore delle Poste e rimase sino alla morte, alla fine degli anni Venti del secolo scorso, sopravvissuto al suo mondo. Abitava in un sobborgo, ad Aurisina, forse perché c’ erano parecchi sloveni che amava frequentare. Scrisse, nel suo wymysoer, delle liriche e un poema, Of jer Welt (Nell’ aldilà), un poema oggi per settanta lettori al massimo e anche allora per non molti di più, ma che gli ha meritato la qualifica di «Dante di Wymysau». Non aveva una grande opinione di se stesso quale poeta, non aspirava all’ immortalità; voleva resistere all’ oblio, salvare come poteva la sua lingua ovvero il suo mondo. Questa pietas, grazie alle minuscole dimensioni del microcosmo da cui proviene e al quale si rivolge, è esente dalla febbre identitaria così frequente nelle minoranze e da ogni falsa retorica del «piccolo è bello». È un piccolo fiore, consapevole – pur riluttante – di sparire, ma che non rinuncia, come ogni creatura umana, ad amare, sentire e cantare sino all’ ultimo; quella modesta poesia abolisce quasi il diaframma con la normale esistenza quotidiana. Chissà se ha conosciuto e frequentato Igo Gruden, il poeta sloveno – di ben altra levatura – che viveva anch’ egli ad Aurisina in quegli anni, oggettivamente coinvolto, per il diverso peso della sua nazionalità a quel tempo così conculcata, nel feroce scontro del mondo. In ogni caso Trieste, definita da più di un viaggiatore «nessun luogo», appare uno scenario adatto all’ esistenza del direttore delle Poste Florian Biesik, un Dante dialettale per 70 possibili lettori. (70 i lettori del poema del «Dante del wymysoer», un dialetto che mescola polacco e tedesco)
4. Dovunque, ma con particolare intensità in Lituania, il paesaggio, sintesi di incantevole natura e sedimentazione storica, produce poesia. «È l’ architettura di Vilnius – dichiara Tomas Venclova, intenso poeta che scrive saggi in varie lingue, ma liriche solo in lituano – che mi ha insegnato a far poesia». (Tomas Venclova poeta, scrittore e traduttore lituano nato nel 1937). Un’ architettura che, come in tutti i Paesi baltici, è una simbiosi di civiltà e religioni diverse. Quei Paesi sono, in Italia, una periferia piuttosto ignota, nonostante le opere di Marina Jarre – una delle nostre maggiori narratrici (o meglio narratori tout court) – quali ad esempio Un leggero accento straniero (1972) o Ritorno in Lettonia (2003). A parte il barocco o neobarocco italiano di alcune chiese, un ruolo speciale l’ ha avuto in genere la cultura tedesca, che ha fortemente improntato di sé quei Paesi; fino al Novecento, un viaggiatore, attraversandoli, avrebbe potuto credere di essere in Germania, tanto la nobiltà tedesca in Estonia e Lituania o la Lega Anseatica a Riga caratterizzavano il Paese. La presenza tedesca era anche duramente aggressiva, ad esempio con i Cavalieri Teutonici, e c’ è un mito baltico nazisteggiante creato da Rosenberg, approssimato e poetizzante teorico del razzismo germanico nato a Tallinn e impiccato a Norimberga. Ma è stata la grande cultura tedesca universalistica – con Lessing, Herder e altri – a scoprire e a valorizzare la poesia lituana, dai Daïnos, i canti popolari che avrebbero influenzato tanta cultura raffinata, ai primi classici della letteratura lituana come Kristijonas Donelaitis. A Nida, poco distante da Klaipèda (la vecchia Memel tedesca), la casa dove Thomas Mann, innamorato del Mar Baltico passava le estati, è stata trasformata, ancora in epoca sovietica, in un museo in cui si celebra un festival dedicato a lui. Ed è stato un grande lirico e narratore tedesco, Bobrowski, a cantare con affascinante poesia questo universo molteplice che si estendeva secoli fa sino al Mar Nero («la via taurica») e il suo «tempo sarmatico», misurabile con le cadenze del mito. Anche la modernità, peraltro, ha prodotto la mortale rigidità del mito: il Baltico che separava i Paesi liberi da quelli sovietizzati, era uno Stige, il fiume che separa la vita dalla morte, e divideva talora pure le generazioni, i figli dissidenti dai padri integrati o rassegnati. Dalla Lituania proveniva l’ ambra, «l’ oro baltico», col suo fiorente traffico che passava pure per l’ Adriatico, attraverso Ossero, dove Giasone e Medea, fuggendo col Vello d’ Oro, avrebbero ucciso Absirto, il fratello di lei che li inseguiva. (1. Continua)

pdf

Share/Save